Tai nạn nghề nghiệp
Nghề nào cũng có tai nạn.
Thợ xây có thể xây nhầm.
Thợ điện có thể chập điện.
Đầu bếp có thể làm cháy món ăn.
Lái xe có thể va quệt.
Và người viết cũng có thể:
> viết sai.
Không chỉ sai chính tả.
Không chỉ sai một cái tên.
Mà có những tai nạn lớn hơn rất nhiều:
> dùng nhầm công thức,
> lặp lại chính mình,
> vô tình vay mượn người khác,
> dùng kiến thức đã lỗi thời,
> xây dựng một tình huống không phù hợp với thực tế,
> hoặc thậm chí vi phạm những quy định pháp luật liên quan đến việc xuất bản và phát hành tác phẩm.
Đó đều là:
> tai nạn nghề nghiệp.
1. Xin lỗi Kai Hoàng
Nhân dịp viết chương này, trước hết xin phép:
> xin lỗi Kai Hoàng.
Kai Hoàng, dạo này bạn sống thế nào?
Có lẽ bạn không nghĩ rằng một ngày nào đó tác phẩm của mình lại bị lôi vào một giáo trình viết văn để làm ví dụ.
Đó cũng là một dạng:
> tai nạn.
Không phải tai nạn của bạn.
Mà là tai nạn của người viết giáo trình.
Bởi vì có một sự thật khá buồn cười:
> càng yêu một tác phẩm, người ta càng dễ lấy nó ra làm ví dụ.
Thích quá.
Kết quá.
Nhớ quá.
Đọc đi đọc lại quá nhiều.
Đến mức:
> công thức của nó nằm luôn trong đầu.
Và rồi người viết bắt đầu nghĩ:
> “Hay mình cũng làm được như thế?”
Đó là khoảnh khắc rất nguy hiểm.
Bởi từ:
> học hỏi
sang:
> bắt chước
đôi khi chỉ cách nhau một khoảng rất nhỏ.
2. Tai nạn “yêu quá thành học thuộc”
Một người đọc một tác phẩm mình rất thích.
Lần thứ nhất:
> thấy hay.
Lần thứ hai:
> thấy cách kể chuyện.
Lần thứ ba:
> nhận ra cấu trúc.
Lần thứ tư:
> nhớ cách nhân vật xuất hiện.
Lần thứ năm:
> nhớ kiểu tình huống.
Lần thứ sáu:
> nhớ cả nhịp kể.
Đến một lúc nào đó, người đọc không còn chỉ đọc:
> câu chuyện.
Họ đã bắt đầu học được:
> công thức.
Điều đó tự nó không xấu.
Thực tế, người học nghề cần quan sát người đi trước.
Vấn đề xuất hiện khi người học nghề không còn biết:
> cái gì là kỹ thuật chung của nghề,
và:
> cái gì là đặc điểm riêng của tác phẩm.
3. Lỡ chung công thức
Đây là một tai nạn khó chịu hơn.
Có những lúc hai nhà văn hoàn toàn không sao chép nhau.
Nhưng họ lại:
> đi đến cùng một công thức.
Ví dụ, cả hai cùng thích:
> một nhân vật cô độc,
> trở về quê,
> gặp một người cũ,
> phát hiện một bí mật,
> nhớ lại quá khứ,
> rồi kết thúc bằng một cuộc chia tay.
Đó có thể đơn giản là:
> hai người cùng thích một kiểu truyện.
Văn học có rất nhiều công thức chung.
Không ai sở hữu độc quyền:
> tình yêu,
> cái chết,
> cuộc trở về,
> tuổi thơ,
> chiến tranh,
> tình bạn,
> bí mật gia đình,
> người xa quê,
> cuộc gặp lại.
Vấn đề không phải:
> “Có giống một công thức nào đó không?”
mà phải hỏi:
> “Mức độ giống nhau nằm ở đâu?”
Giống ở một mô-típ phổ biến?
Hay giống cả:
> nhân vật,
> quan hệ,
> tình huống,
> trình tự sự kiện,
> chi tiết đặc thù,
> cách triển khai,
> câu chữ?
Đây là lý do người viết phải hiểu:
> công thức chung của văn học
khác với:
> sự sao chép một tác phẩm cụ thể.
4. Tai nạn lớn: dùng mãi một công thức
Có một loại tai nạn khác còn dễ gặp hơn.
Đó là:
> tác giả tìm được một công thức thành công rồi dùng nó quá lâu.
Một truyện thành công.
Độc giả thích.
Nhà xuất bản thích.
Người viết cũng thích.
Thế là truyện thứ hai:
> vẫn công thức ấy.
Truyện thứ ba:
> vẫn công thức ấy.
Truyện thứ tư:
> vẫn công thức ấy.
Đến truyện thứ mười:
> người đọc đã thuộc công thức trước cả tác giả.
Đây là lúc:
> đặc sản biến thành món ăn công nghiệp.
5. Có những tác giả đọc truyện nào cũng thấy quen
Ta có thể bắt gặp một hiện tượng:
> đọc truyện này thấy quen.
Đọc truyện khác:
> vẫn quen.
Đọc thêm một truyện nữa:
> vẫn là cái giọng ấy, cái khung ấy, cái cách dựng tình huống ấy.
Thậm chí một tác giả có thể xuất hiện trên nhiều tờ báo, nhiều chuyên mục, nhiều tuyển tập khác nhau nhưng người đọc vẫn nhận ra:
> “À, lại kiểu truyện này.”
Đó vừa là:
> dấu ấn cá nhân,
vừa có thể trở thành:
> sự lặp lại.
Ranh giới giữa hai thứ rất thú vị.
Nếu người đọc nhìn thấy:
> “Đây đúng là tác giả ấy.”
đó có thể là phong cách.
Nhưng nếu người đọc nhìn thấy:
> “Tôi đọc truyện này rồi, chỉ thay tên nhân vật.”
thì tác giả đã gặp một tai nạn khác:
> tự nhân bản mình.
6. Đặc sản và sự nhàm chán
Một nhà hàng có món đặc sản.
Ngày nào cũng bán món ấy:
> có thể thành thương hiệu.
Nhưng nếu mọi món khác cũng có đúng:
> cùng nguyên liệu,
> cùng nước sốt,
> cùng cách nấu,
> cùng cách trình bày,
thì thực đơn mười món cuối cùng chỉ là:
> một món được đổi tên mười lần.
Văn học cũng vậy.
Một công thức cá nhân rất có giá trị.
Nó tạo ra:
> giọng riêng.
Nhưng người viết phải biết:
> khi nào nên giữ công thức và khi nào nên phá công thức.
Phong cách không phải là:
> lặp lại chính mình mãi mãi.
Phong cách mạnh là khi người đọc nhận ra tác giả:
> ngay cả khi tác giả đang làm một thứ khác.
7. Tai nạn “mượn công thức để làm nghề”
Đây là một tai nạn đặc biệt.
Người viết đọc một tác phẩm rất thành công.
Họ nghĩ:
> “Công thức này hiệu quả.”
Sau đó đem công thức ấy đi:
> sản xuất hàng loạt.
Nếu đó là những thành phần chung của văn học:
> không có gì đặc biệt.
Nhưng nếu người viết lấy những đặc điểm quá riêng biệt của một tác phẩm cụ thể rồi biến chúng thành nền móng cho tác phẩm thương mại của mình, vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn.
Ở đây không còn là:
> học nghề.
Mà có thể tiến gần đến:
> vay mượn tác phẩm.
Và khi những yếu tố biểu đạt cụ thể của người khác bị sao chép đến mức đáng kể, nó có thể trở thành vấn đề về:
> đạo văn hoặc quyền tác giả.
Vì vậy người viết phải học cách:
> học từ người khác nhưng không sống bằng việc nhai lại người khác.
8. Tai nạn kiến thức
Một tai nạn khác rất phổ biến:
> kiến thức sai.
Nhà văn viết về:
> y học,
> pháp luật,
> công an,
> quân đội,
> lịch sử,
> công nghệ,
> địa lý,
> tâm lý,
> khoa học.
Nhưng lại dùng kiến thức mà mình:
> nghe đâu đó.
Thế là một chi tiết sai có thể kéo theo cả một chuỗi sai.
Đặc biệt nguy hiểm là:
> công thức đúng ở một thời điểm nhưng sai ở thời điểm khác.
9. Công thức có hạn sử dụng
Ví dụ đơn giản về HIV.
Ngày trước, một công thức phổ biến trong nhận thức đại chúng có thể là:
> HIV → bệnh nặng → vài năm → chết.
Nhưng y học hiện đại đã thay đổi rất nhiều.
Với điều trị kháng virus hiệu quả, người nhiễm HIV có thể sống lâu dài; việc điều trị và theo dõi hiện nay hoàn toàn khác với hình dung cũ.
Vậy nếu một nhà văn vẫn lấy công thức cũ làm nền cho một câu chuyện hiện đại mà không kiểm tra lại:
> công thức đã lỗi thời.
Điều này cho thấy một nguyên tắc:
> Nhà văn không chỉ cần trí tưởng tượng. Nhà văn còn cần cập nhật vốn sống.
10. Tai nạn logic
Không phải mọi lỗi đều là lỗi kiến thức.
Có những thứ người viết hoàn toàn có thể tưởng tượng:
> một thế giới giả tưởng,
> một xã hội tương lai,
> một nền văn minh khác,
> một loại phép thuật.
Nhưng một khi luật của thế giới đã được đặt ra, nó phải:
> nhất quán với chính nó.
Nếu hôm nay nhân vật có thể làm A vì một quy luật nào đó, ngày mai không thể tự nhiên làm B chỉ vì tác giả cần cứu nhân vật.
Đó là:
> tai nạn logic.
Thế giới có thể hư cấu.
Nhưng:
> quan hệ nguyên nhân – kết quả bên trong nó vẫn phải đáng tin.
11. Tai nạn vì không kiểm tra lại
Người viết có thể nghĩ:
> “Chi tiết này chắc đúng.”
> “Tôi nhớ hình như là thế.”
> “Ngày xưa người ta làm vậy.”
> “Công an chắc nói như thế.”
> “Bệnh này chắc chữa như thế.”
> “Thời đó chắc đã có thứ này.”
Chữ:
> “chắc”
là một trong những chữ nguy hiểm nhất khi viết những vấn đề cần độ chính xác.
Nếu chi tiết không quan trọng:
> có thể không sao.
Nhưng nếu toàn bộ tình huống dựa trên nó:
> hãy kiểm tra.
Bởi một chi tiết sai có thể làm sập cả một tình huống truyện.
12. Tai nạn pháp lý
Người viết cũng không đứng ngoài pháp luật.
Một tác phẩm có thể gặp vấn đề liên quan đến:
> quyền tác giả,
> quyền liên quan,
> quyền đối với hình ảnh và đời tư trong những trường hợp phù hợp,
> nội dung bị pháp luật hạn chế,
> quy định về xuất bản,
> phát hành,
> quảng bá,
> hoặc các nghĩa vụ khác tùy loại ấn phẩm và cách công bố.
Đây là phần mà người viết thường chỉ nghĩ đến:
> sau khi có chuyện.
Nhưng một nghề chuyên nghiệp không nên vận hành theo kiểu:
> “viết xong rồi tính.”
13. Người viết càng nổi tiếng, tai nạn càng đắt
Một người viết vô danh mắc lỗi:
> có thể chỉ vài người nhìn thấy.
Một tác giả có lượng độc giả lớn mắc cùng lỗi ấy:
> hàng nghìn, hàng vạn người nhìn thấy.
Một cuốn sách bán ít:
> thiệt hại có thể nhỏ.
Một tác phẩm phát hành lớn:
> hậu quả có thể lớn hơn rất nhiều.
Vì vậy:
> tay nghề càng cao thì trách nhiệm nghề nghiệp cũng càng lớn.
Viết chuyên nghiệp không chỉ là:
> viết hay.
Mà còn là:
> biết mình đang viết cái gì.
14. Tai nạn không phải lý do để không viết
Nói về tai nạn nghề nghiệp không phải để làm người mới sợ.
Ngược lại.
> Không viết thì không bao giờ gặp tai nạn.
Nhưng cũng:
> không bao giờ trưởng thành.
Người học lái xe phải từng lái.
Người học bếp phải từng nấu.
Người học vẽ phải từng vẽ.
Người học viết phải từng:
> viết dở,
> sửa dở,
> viết sai,
> sửa sai.
Mục tiêu của học nghề không phải:
> không bao giờ mắc lỗi.
Mà là:
> biết mình có thể mắc lỗi ở đâu và biết cách phát hiện nó trước khi tác phẩm đi quá xa.
15. Một bảng kiểm tra đơn giản
Trước khi coi một tác phẩm là hoàn thành, người viết có thể tự hỏi:
Tôi có đang sao chép không?
Không chỉ kiểm tra câu chữ.
Hãy kiểm tra:
> tình huống,
> nhân vật,
> trình tự,
> chi tiết đặc thù,
> cách giải quyết.
Tôi có đang tự sao chép mình không?
Truyện mới có thực sự mới không?
Hay chỉ là:
> truyện cũ thay tên?
Kiến thức của tôi có còn đúng không?
Đặc biệt với:
> khoa học,
> y học,
> pháp luật,
> công nghệ,
> lịch sử.
Công thức của tôi có phù hợp với thời đại không?
Một công thức từng đúng:
> không có nghĩa nó mãi mãi đúng.
Tình huống có logic không?
Nếu một chi tiết xảy ra:
> hậu quả của nó có thực sự phù hợp không?
Tác phẩm có vấn đề pháp lý hoặc xuất bản không?
Nếu có:
> phải kiểm tra trước khi phát hành.
16. Tai nạn nghề nghiệp đôi khi là bài học đắt nhất
Một nhà văn có thể học mười chương lý thuyết mà vẫn không nhớ.
Nhưng nếu một lần:
> dùng sai công thức,
> bị độc giả phát hiện,
> phải sửa bản thảo,
> hoặc nhận ra mình đã lặp lại chính mình,
thì bài học ấy có thể nhớ cả đời.
Vì vậy, tai nạn không hoàn toàn là kẻ thù của nghề viết.
Nó là:
> học phí.
Vấn đề chỉ là:
> đừng trả cùng một học phí hai lần.
Kết luận
Nghề viết có rất nhiều thứ có thể gặp phải.
Có:
> tai nạn do quá yêu một tác phẩm,
> tai nạn do vô tình chung công thức,
> tai nạn do bắt chước quá gần,
> tai nạn do tự lặp lại mình,
> tai nạn do kiến thức sai,
> tai nạn do công thức lỗi thời,
> tai nạn do logic không đứng vững,
> tai nạn do không kiểm tra thông tin,
> và tai nạn do những vấn đề pháp lý, xuất bản.
Nhưng trong số đó có một tai nạn rất đặc biệt:
> người viết tưởng rằng mình đã tìm được công thức thành công, rồi cả đời chỉ viết lại công thức ấy.
Đến một lúc, độc giả không còn đọc câu chuyện nữa.
Họ đọc:
> cái máy tạo ra câu chuyện.
Và khi họ đã nhìn thấy cái máy, sự kỳ diệu biến mất.
Cho nên:
> hãy học công thức.
> Hãy học kỹ thuật.
> Hãy học người đi trước.
Nhưng sau khi học xong:
> hãy biết mình đang học cái gì.
Có thứ cần học.
Có thứ cần tránh.
Có thứ có thể dùng.
Có thứ chỉ nên dùng để hiểu.
Và có những thứ tốt nhất nên để lại cho người đã tạo ra nó.
Bởi mục đích cuối cùng của việc học viết không phải là:
> trở thành bản sao hoàn hảo của một nhà văn khác.
Mà là:
> đủ hiểu nghề để một ngày có thể tự tạo ra công thức của chính mình.
Và khi đó, nếu chẳng may lại xảy ra một tai nạn nghề nghiệp nào khác...
Ít nhất ta có thể tự nói:
> “Được rồi. Lại học thêm được một bài.”