Công thức thể loại: mỗi thể loại phải để lại một thứ
Ở phần trước, chúng ta đã nói về chi tiết gần và chi tiết xa.
Nhưng còn một vấn đề lớn hơn:
> Chi tiết được sử dụng để làm gì?
Không phải cứ cài một chi tiết rồi cho nó quay lại là đã tạo thành một truyện hay.
Có những kỹ thuật như gieo và thu, tạo bất ngờ, đánh lừa kỳ vọng, hồi chiếu ý nghĩa... sẽ được nói kỹ ở những phần sau.
Ở đây, điều cần xác định trước là:
> Mỗi thể loại văn học đều có một thứ mà người đọc đặc biệt tìm kiếm ở nó.
Và có thể gọi đó là:
> công thức thể loại.
1. Không phải mọi văn bản văn học đều phải cho người đọc cùng một thứ
Hãy thử đặt các thể loại cạnh nhau.
Một bài ghi chép có thể khiến người đọc nhớ:
> vốn sống.
Một bài thơ có thể khiến người đọc nhớ:
> một nhãn tự, một hình ảnh, một câu thơ, một cảm giác.
Một bài truyện lại phải khiến người đọc nhớ:
> một tình huống.
Đây không có nghĩa là ghi chép không có tình huống.
Thơ không có câu chuyện.
Hay truyện không có vốn sống.
Chúng hoàn toàn có thể giao thoa.
Điểm cần nói ở đây là:
> mỗi thể loại có một trọng tâm riêng.
Nếu thiếu cái trọng tâm ấy, văn bản có thể vẫn có chữ, có câu, có cảm xúc, nhưng chưa chắc đã đạt được yêu cầu của thể loại.
2. Ghi chép: thứ người đọc mang về là vốn sống
Một bài ghi chép tốt có thể khiến người đọc cảm thấy:
> “Tôi vừa biết thêm một điều về thế giới.”
Đó có thể là:
một nghề nghiệp,
một vùng đất,
một phong tục,
một con người,
một sự kiện,
một trải nghiệm,
một cách sống.
Ví dụ một người viết về nghề đánh cá.
Người đọc có thể nhớ:
cách người ta ra khơi;
cách chọn thời điểm;
cách bảo quản cá;
cách ngư dân nói chuyện;
những nguy hiểm ngoài biển;
đời sống của một gia đình có người đi biển.
Giá trị nằm ở:
> những thứ người viết biết và truyền lại cho người đọc.
Đó là vốn sống.
Vì vậy, một văn bản ghi chép có thể rất hấp dẫn dù không cần dựng một cốt truyện phức tạp.
Nó chỉ cần làm tốt việc:
> cho người đọc nhìn thấy một thế giới mà trước đó họ chưa biết.
3. Thơ: thứ người đọc tìm kiếm có thể là “nhãn tự”
Thơ lại có một yêu cầu khác.
Một bài thơ có thể rất ngắn.
Nhưng chỉ một chữ đúng cũng có thể thay đổi toàn bộ câu thơ.
Đó là lý do người viết thơ phải quan tâm đến:
từ ngữ,
âm thanh,
nhịp,
hình ảnh,
liên tưởng,
sức nặng của từng chữ.
Một chữ đặt đúng chỗ có thể đáng giá hơn cả một câu dài.
Có thể gọi nó bằng khái niệm:
> nhãn tự.
Tức là chữ có khả năng “mở” hoặc “giữ” linh hồn của câu thơ.
Vì vậy, nếu một bài thơ chỉ có những câu văn được xuống dòng, nhưng từng chữ đều có thể thay bằng bất kỳ chữ nào khác mà ý nghĩa và sức gợi không thay đổi, thì người viết vẫn còn rất xa với kỹ thuật thơ.
Thơ cần:
> sức nặng của chữ.
4. Truyện: thứ người đọc phải nhớ là tình huống
Còn truyện thì khác.
Một người đọc truyện có thể quên:
tên chương,
một vài câu văn,
một số chi tiết nhỏ,
thậm chí quên cả tên nhân vật.
Nhưng nếu truyện thành công, họ thường vẫn nhớ:
> “À, đó là câu chuyện về...”
và sau câu đó sẽ xuất hiện:
> một tình huống.
Đó có thể là:
một người gặp lại người yêu cũ,
một đứa trẻ bị mất chiếc xe đạp,
một người phát hiện cha mình có một bí mật,
hai người xa lạ phải sống chung một căn nhà,
một người trở về quê và gặp lại người đã mất tích nhiều năm.
Tình huống là thứ khiến một chuỗi sự kiện trở thành:
> một câu chuyện.
5. Ví dụ: ông Sương và bà Thu
Hãy lấy một tình huống rất đơn giản.
Tác giả viết:
> Ông Sương nhiều năm liền ngồi uống trà đá ở quán bà Thu.
Thoạt nhìn, đây chỉ là một chi tiết đời thường.
Ông Sương uống trà.
Bà Thu bán nước.
Ngày này qua ngày khác.
Không có gì đặc biệt.
Nhưng một ngày, con cái của ông Sương đến chơi.
Chúng trông quán giúp bà Thu.
Và rồi chúng phát hiện:
> Bà Thu chính là người vợ đã thất lạc của ông Sương.
Ngay lập tức, những năm tháng trước đó thay đổi ý nghĩa.
Người đọc nhớ lại:
> Ông Sương đã ngồi ở quán này nhiều năm.
Ông uống trà ở đây.
Bà Thu bán trà ở đây.
Hai con người ấy đã ở cạnh nhau trong một khoảng thời gian rất dài.
Nhưng không ai biết họ từng là vợ chồng.
Bây giờ câu chuyện mở ra:
nhận ra nhau
→ sững sờ
→ giận dỗi
→ trách mắng
→ né tránh
→ đối diện với quá khứ
→ đoàn viên.
Đây mới là thứ khiến người đọc nhớ truyện.
Không phải:
> “Có một quán trà đá.”
Mà là:
> “Hai người vợ chồng thất lạc nhiều năm lại gặp nhau trong chính quán trà nơi người chồng đã ngồi suốt nhiều năm.”
Đó là tình huống.
6. Một tình huống có thể chứa rất nhiều công thức
Tình huống ông Sương – bà Thu tưởng như chỉ có một ý tưởng.
Nhưng nếu triển khai thành truyện, nó có thể chứa hàng loạt công thức nhỏ:
công thức thời gian
→ họ đã ở cạnh nhau nhiều năm.
công thức chi tiết
→ quán trà, những lần ông Sương xuất hiện.
công thức nhận diện
→ một người phát hiện ra sự thật.
công thức tâm lý
→ gặp lại nhưng không lập tức đoàn viên.
công thức xung đột
→ giận dỗi, trách mắng, né tránh.
công thức thay đổi
→ từ xa lạ thành nhận ra.
công thức kết thúc
→ đoàn viên.
Vì thế:
> một tình huống không có nghĩa là một công thức duy nhất.
Một truyện hay có thể là:
> một tình huống lớn được tạo thành từ rất nhiều công thức nhỏ.
7. Tình huống chính là thứ phân biệt truyện với việc kể lại đời sống
Nếu chỉ viết:
> Ông Sương uống trà ở quán bà Thu.
> Ngày mai ông lại uống trà.
> Ngày kia ông lại uống trà.
> Tuần sau ông vẫn uống trà.
Đây có thể là ghi chép về một thói quen.
Nhưng chưa chắc là một truyện.
Khi xuất hiện:
> “Bà Thu là người vợ đã thất lạc của ông Sương.”
thì toàn bộ sự việc được tổ chức lại.
Những gì trước đó tưởng như bình thường lập tức trở thành một phần của câu chuyện.
Đây chính là sức mạnh của:
> tình huống truyện.
8. Truyện phải có thứ để người đọc kể lại
Một cách rất đơn giản để kiểm tra một truyện là hỏi:
> “Nếu đọc xong, tôi có thể kể lại nó trong vài câu không?”
Ví dụ:
> “Có một ông già nhiều năm uống trà ở một quán nước. Sau này con cái phát hiện chủ quán chính là người vợ thất lạc của ông. Hai người giận nhau, tránh nhau một thời gian rồi cuối cùng đoàn tụ.”
Đấy là một câu chuyện.
Nó có thể được kể lại.
Nó có:
nhân vật
thời gian
tình huống
biến đổi
xung đột
kết quả.
Ngược lại, nếu đọc xong mà chỉ có thể nói:
> “Tác giả miêu tả một buổi chiều rất đẹp.”
thì có khả năng ta đang đọc một văn bản thiên về tản văn, tùy bút, tạp bút hoặc miêu tả, chứ chưa chắc đang đọc một truyện theo nghĩa chặt chẽ.
9. Vì vậy, “có chuyện” chưa đủ; phải có “tình huống”
Đây là một sự khác biệt đáng chú ý.
Chuyện xảy ra:
> Long đi đá bóng.
Tình huống:
> Long đi đá bóng, để xe không khóa, đến khi về thì xe mất.
Chuyện xảy ra là:
> một sự kiện.
Tình huống là:
> một sự kiện được đặt vào một quan hệ nhân quả hoặc xung đột khiến nó có ý nghĩa đối với nhân vật.
Ông Sương uống trà:
→ sự việc.
Ông Sương gặp lại người vợ thất lạc:
→ tình huống.
Long đi chơi:
→ sự việc.
Long về nhà phát hiện mất xe:
→ tình huống.
Hai đứa trẻ đứng chờ tàu:
→ sự việc.
Một đứa chuẩn bị rời đi và đứa kia biết rằng đây có thể là lần cuối chúng gặp nhau:
→ tình huống.
10. Công thức thể loại không phải luật cứng
Cần đặc biệt tránh hiểu sai chữ “công thức”.
Nói truyện có công thức không có nghĩa:
> “Mọi truyện đều phải giống nhau.”
Cũng không có nghĩa:
> “Truyện bắt buộc phải có đúng năm bước.”
Công thức ở đây là:
> những thành phần và quan hệ cốt lõi giúp một thể loại thực hiện đúng chức năng của nó.
Một truyện có thể:
không có cao trào lớn,
không có phản diện,
không có cú twist,
không có chiến đấu,
không có tình yêu,
nhưng vẫn có thể là truyện.
Miễn là nó có một tình huống truyện đủ để tổ chức những sự kiện thành một câu chuyện.
11. Mỗi thể loại có thể đặt một câu hỏi kiểm tra riêng
Đây là một cách rất dễ đưa vào giáo trình.
Ghi chép
> Tôi vừa biết thêm điều gì?
Nếu câu trả lời là:
> “Tôi hiểu thêm về một nghề, một vùng đất, một con người...”
thì văn bản đã thực hiện được chức năng chính.
Thơ
> Tôi nhớ chữ nào, hình ảnh nào, âm thanh nào?
Nếu có một câu hoặc một chữ khiến người đọc nhớ mãi, bài thơ đã để lại dấu ấn.
Truyện
> Tôi nhớ tình huống nào?
Nếu người đọc có thể kể lại:
> “Chuyện đó là chuyện hai người này gặp nhau trong hoàn cảnh ấy...”
thì câu chuyện đã có một hạt nhân.
Đây chính là:
> công thức kiểm tra thể loại.
12. Không có công thức thể loại, văn bản có thể bị “lệch thể loại”
Một văn bản có thể rất hay nhưng vẫn không đạt đúng mục tiêu của thể loại mà tác giả tuyên bố.
Ví dụ, tác giả gọi nó là truyện ngắn, nhưng phần lớn văn bản chỉ:
tả cảnh
→ bày tỏ cảm xúc
→ nói quan điểm
→ ghi lại trải nghiệm
→ giải thích suy nghĩ của tác giả.
Nếu không có một tình huống đủ sức tổ chức những thứ đó thành câu chuyện, thì văn bản có thể gần với:
tản văn
tạp bút
tùy bút
ghi chép
hơn là truyện.
Không phải vì những thể loại kia thấp hơn.
Mà vì:
> mỗi thể loại có cách vận hành riêng.
13. Người viết cần biết mình đang nấu món gì
Có thể tiếp tục phép ví dụ về món ăn đã sử dụng ở những phần trước.
Nếu bạn nói:
> “Tôi đang nấu phở.”
thì phải có một logic nào đó khiến người ăn nhận ra đây là phở.
Bạn có thể:
dùng thịt bò,
thịt gà,
nấm,
thay đổi gia vị,
thay đổi cách nấu nước dùng,
thay đổi cách trình bày.
Nhưng vẫn phải còn một hệ thống đủ để món ăn thuộc về phở.
Văn học cũng vậy.
Bạn có thể phá cách.
Bạn có thể thử nghiệm.
Bạn có thể trộn thể loại.
Bạn có thể tạo ra một hình thức mới.
Nhưng nếu đã gọi một văn bản là truyện, người viết phải hiểu:
> cái gì khiến nó còn là truyện.
14. Công thức thể loại và công thức cá nhân là hai chuyện khác nhau
Đây cũng là điểm cần phân biệt.
Công thức thể loại:
> Những yếu tố giúp văn bản vận hành như một thể loại.
Ví dụ:
> truyện → tình huống.
Còn:
công thức cá nhân:
> Những cách riêng mà một nhà văn thường xuyên sử dụng.
Ví dụ một nhà văn có thể đặc biệt thích:
trẻ em
mùa hè
tình bạn
quê nhà
những cuộc chia tay nhẹ nhàng.
Một nhà văn khác thích:
xã hội
đô thị
châm biếm
bi kịch
hài đen.
Cả hai đều có thể viết truyện.
Nhưng họ viết ra những thứ rất khác nhau.
Một bên là:
> công thức để truyện hoạt động.
Một bên là:
> công thức để tác giả trở thành chính mình.
15. Và đây là lý do phải học công thức nhưng không được biến văn học thành khuôn mẫu
Người mới cần công thức để học.
Nhưng mục đích cuối cùng không phải là:
> viết giống công thức.
Mà là:
> hiểu công thức đủ sâu để biết lúc nào dùng, lúc nào biến đổi, lúc nào phá bỏ.
Giống như học ngữ pháp.
Một người mới cần biết:
> chủ ngữ + vị ngữ.
Nhưng một nhà văn có thể đảo câu.
Cắt câu.
Bỏ chủ ngữ.
Viết câu cụt.
Viết một từ thành một dòng.
Không phải vì họ không biết ngữ pháp.
Mà vì:
> họ đã biết cấu trúc đủ rõ để chủ động biến đổi nó.
Văn học cũng vậy.
Kết luận
Mỗi thể loại có một thứ mà nó cần làm tốt.
Ghi chép có thể khiến người đọc mang về vốn sống.
Thơ có thể khiến người đọc nhớ một chữ, một hình ảnh, một nhãn tự, một nhịp điệu.
Truyện phải khiến người đọc nhớ được một tình huống.
Ví dụ:
> Ông Sương nhiều năm ngồi uống trà đá ở quán bà Thu.
Ban đầu chỉ là đời sống.
Nhưng khi con cái đến trông quán và phát hiện:
> bà Thu chính là người vợ thất lạc của ông Sương,
thì một tình huống truyện xuất hiện.
Từ đó có:
> gặp lại → giận dỗi → trách mắng → né tránh → đối diện → đoàn viên.
Đó là thứ khiến người đọc có thể kể lại câu chuyện.
Vì vậy, khi học viết, đừng chỉ hỏi:
> “Văn bản này có hay không?”
Hãy hỏi trước:
> “Nó đang vận hành bằng công thức nào?”
Và quan trọng hơn:
> “Công thức thể loại của nó nằm ở đâu?”
Bởi một văn bản có thể có rất nhiều chữ, rất nhiều cảm xúc, rất nhiều kiến thức, rất nhiều câu đẹp.
Nhưng nếu nó không thực hiện được chức năng cốt lõi của thể loại mà nó tự nhận, thì nó vẫn chưa đạt đến hình thức hoàn chỉnh của thể loại ấy.
Ghi chép cần có cái để người đọc biết.
Thơ cần có cái để người đọc cảm và nhớ ở chữ.
Truyện cần có cái để người đọc nhớ thành một câu chuyện.
Và cái cuối cùng ấy thường bắt đầu từ:
> một tình huống.