Muốn nói rằng truyện có công thức, trước hết phải làm rõ hai từ “công thức” và “cấu trúc”. Đây là hai khái niệm có liên quan mật thiết nhưng không đồng nghĩa.

Nói một cách ngắn gọn:

> Cấu trúc là cách các thành phần được tổ chức thành một chỉnh thể.

> Công thức là một mô hình hoặc phương thức tổ chức có thể được áp dụng để tạo ra những chỉnh thể theo một kiểu nhất định.

Cấu trúc là cái đang tồn tại.

Công thức là cách thức để tạo ra hoặc nhận diện những cấu trúc tương tự.

Cấu trúc có thể hiểu là mối quan hệ giữa các bộ phận tạo nên một chỉnh thể.

Một vật thể có nhiều bộ phận và các bộ phận ấy có quan hệ với nhau. Chính quan hệ đó tạo nên cấu trúc của vật thể.

Một câu cũng vậy.

Ví dụ:

Tôi đọc sách.

Câu này gồm nhiều thành phần:

Tôi + đọc + sách

Nhưng cấu trúc của nó không đơn giản là ba từ đứng cạnh nhau.

Có quan hệ:

chủ thể → hành động → đối tượng

Nếu chỉ lấy ba từ đó rồi xếp ngẫu nhiên:

sách + tôi + đọc

thì các từ vẫn tồn tại, nhưng cấu trúc câu đã thay đổi.

Vì vậy, cấu trúc không chỉ là “có những thành phần gì”, mà còn là:

“những thành phần ấy nằm ở đâu và quan hệ với nhau như thế nào?”

Công thức là một mô hình kết hợp hoặc quy tắc tổ chức.

Ví dụ đơn giản trong toán học:

2 + 3 = 5

Ở đây có một phép toán và một quy tắc quan hệ giữa các đại lượng.

Trong hóa học, công thức H₂O biểu thị nước bằng mối quan hệ xác định giữa hydro và oxy.

Trong nấu ăn, có thể có công thức:

nguyên liệu → sơ chế → chế biến → gia vị → hoàn thiện.

Trong xây dựng, có những nguyên tắc về móng, khung, tải trọng, vật liệu và cách liên kết các bộ phận.

Trong ngôn ngữ cũng có những mô hình cấu tạo.

Công thức vì thế không nhất thiết phải là một phương trình toán học.

Nó có thể là một mô hình tổ chức có khả năng lặp lại.

Có thể dùng một ví dụ rất đơn giản.

Một ngôi nhà cụ thể có:

móng → cột → sàn → tường → mái

Đó là cấu trúc của ngôi nhà ấy.

Nhưng kiến trúc sư có thể sử dụng một mô hình:

móng + hệ chịu lực + không gian sử dụng + bao che + mái

để thiết kế nhiều ngôi nhà khác nhau.

Đó là một công thức hoặc mô hình cấu tạo.

Hai ngôi nhà có thể cùng tuân theo một nguyên tắc cấu tạo nhưng hoàn toàn khác nhau về:

diện tích;
vật liệu;
hình dáng;
màu sắc;
công năng;
phong cách.

Vì vậy:

cùng công thức không có nghĩa là cùng cấu trúc cụ thể.

Và:

cấu trúc khác nhau không có nghĩa là hoàn toàn không có công thức chung.

Đây chính là điều cần hiểu khi nói về sáng tác văn học.

Ngay từ chữ viết, con người đã không sử dụng một hệ thống hoàn toàn ngẫu nhiên.

Chữ cái là những đơn vị cơ bản.

Các chữ cái được tổ chức theo những quy tắc của một hệ thống chữ viết để biểu thị âm thanh và ngôn ngữ.

Trong tiếng Việt, ta có thể thấy những tổ hợp như:

b + a → ba

m + a → ma

c + a → ca

Sau đó các âm tiết có thể tiếp tục kết hợp:

ba + mẹ → ba mẹ

xe + đạp → xe đạp

Ở đây có hai vấn đề khác nhau.

Một là cấu trúc của đơn vị đang tồn tại.

Hai là quy tắc cho phép những đơn vị ấy kết hợp với nhau.

Quy tắc kết hợp chính là thứ có thể gọi là công thức theo nghĩa rộng.

Từ cũng không xuất hiện hoàn toàn tùy tiện.

Tiếng Việt có nhiều phương thức cấu tạo từ.

Chẳng hạn:

xe + đạp → xe đạp

máy + bay → máy bay

quần + áo → quần áo

Hoặc những kiểu láy:

lấp + lánh → lấp lánh

long + lanh → long lanh

Một từ cụ thể có cấu trúc của nó.

Còn những phương thức như ghép, láy, hoặc các kiểu cấu tạo khác chính là những mô hình tạo từ.

Có thể có hàng nghìn từ khác nhau, nhưng chúng vẫn được hình thành trên một số phương thức nhất định.

Đây chính là điểm quan trọng:

> Số lượng sản phẩm có thể rất lớn trong khi số lượng mô hình tạo ra chúng nhỏ hơn rất nhiều.

Câu càng thể hiện rõ sự khác biệt này.

Ví dụ:

Tôi đọc sách.

Ta có thể mô tả cấu trúc:

Chủ ngữ + Vị ngữ

và cụ thể hơn:

Chủ thể + hành động + đối tượng.

Đây là cấu trúc của câu cụ thể.

Nhưng từ cấu trúc đó, ta có thể tạo ra vô số câu:

Tôi đọc sách.

Nam đá bóng.

Lan nghe nhạc.

Người lính mở cửa.

Đứa trẻ nhìn bầu trời.

Các câu hoàn toàn khác nhau về nội dung nhưng có thể cùng sử dụng một mô hình:

Chủ thể + hành động + đối tượng.

Đó chính là một dạng công thức.

Công thức không tạo ra một câu duy nhất.

Nó tạo ra một không gian khả năng.

Một đoạn văn cụ thể có cấu trúc riêng.

Ví dụ:

câu chủ đề → câu giải thích → câu triển khai → câu kết

đó có thể là một cấu trúc.

Nhưng đây cũng có thể trở thành một mô hình mà người viết sử dụng nhiều lần.

Một đoạn khác có thể là:

đưa ra vấn đề → đưa ví dụ → phân tích → kết luận.

Đó là một công thức triển khai.

Hai đoạn văn có thể hoàn toàn khác nhau về nội dung nhưng vẫn dùng cùng một mô hình.

Ngược lại, một đoạn văn có thể phá vỡ mô hình thông thường mà vẫn tạo ra một cấu trúc có chủ đích.

Vì thế:

công thức không phải bản thân cấu trúc.

Công thức là một mô hình để tạo ra hoặc tổ chức cấu trúc.

Một truyện cụ thể có cấu trúc riêng.

Ví dụ:

nhân vật A muốn một thứ gì đó

↓

gặp trở ngại

↓

tìm cách giải quyết

↓

thất bại

↓

thử cách khác

↓

đối mặt với xung đột lớn hơn

↓

đưa ra lựa chọn

↓

chịu hậu quả

Đó là cấu trúc của một câu chuyện cụ thể.

Nhưng từ rất nhiều truyện, người ta có thể nhận ra những mô hình thường xuyên xuất hiện.

Ví dụ:

Mục tiêu → trở ngại → hành động → hậu quả.

Hoặc:

Trạng thái ban đầu → biến cố → khủng hoảng → cao trào → kết quả.

Đây là những công thức hoặc mô hình tự sự.

Một nhà văn có thể sử dụng chúng mà không cần viết hai câu chuyện giống nhau.

Đây là điểm quan trọng nhất.

Nếu công thức và cấu trúc là một thì mọi tác phẩm sử dụng cùng công thức phải giống nhau.

Nhưng thực tế không phải vậy.

Hàng triệu câu có thể được tạo ra từ một số lượng quy tắc ngữ pháp hữu hạn.

Hàng triệu câu chuyện có thể được tạo ra từ một số lượng mô hình tự sự hữu hạn.

Hàng triệu công trình kiến trúc có thể được xây dựng từ những nguyên tắc vật lý và kỹ thuật chung.

Điều này cho thấy:

> Công thức giới hạn cách tổ chức, nhưng không nhất thiết giới hạn số lượng sản phẩm có thể tạo ra.

Một bộ quy tắc có thể tạo ra một không gian sáng tạo cực kỳ rộng.

Đó là lý do tại sao việc nói “truyện có công thức” không đồng nghĩa với việc nói “mọi truyện đều giống nhau.”

Một công thức quá cụ thể sẽ tạo ra sản phẩm gần như giống nhau.

Ví dụ:

A + B = C

nếu mọi thành phần đều cố định thì kết quả gần như cố định.

Nhưng nếu công thức chỉ quy định quan hệ:

nhân vật → mục tiêu → trở ngại → lựa chọn → hậu quả

thì người viết có thể thay đổi vô số yếu tố:

Nhân vật là ai?

Mục tiêu là gì?

Trở ngại đến từ đâu?

Nhân vật lựa chọn thế nào?

Hậu quả là gì?

Thứ tự có thể thay đổi ra sao?

Góc nhìn là gì?

Không gian ở đâu?

Thời gian nào?

Giọng kể thế nào?

Vì vậy, công thức tự sự thường không phải một cái khuôn đúc sản phẩm.

Nó giống một bộ quy tắc tổ chức khả năng hơn.

Một cách phân biệt khác:

Cấu trúc thuộc về một đối tượng cụ thể.

Công thức thường là mô hình được khái quát từ một hoặc nhiều đối tượng.

Ví dụ:

Một truyện cụ thể có cấu trúc:

A gặp B → xảy ra xung đột → A bỏ đi → B đuổi theo → hai người gặp tai nạn → A cứu B.

Đó là cấu trúc của câu chuyện ấy.

Nhưng từ nhiều câu chuyện, ta có thể khái quát thành:

gặp gỡ → xung đột → chia tách → thử thách → thay đổi quan hệ.

Đó là một mô hình.

Do đó, có thể nói:

> Cấu trúc là cái được tổ chức; công thức là cách tổ chức có thể được khái quát và lặp lại.

Khi nói “truyện có công thức”, không nên hiểu rằng nhà văn được phát cho một chiếc khuôn và bắt buộc phải đổ câu chuyện vào đó.

Điều cần nói là:

truyện được cấu tạo bằng các thành phần và quan hệ; những cách tổ chức thường xuyên lặp lại giữa nhiều tác phẩm có thể được khái quát thành các công thức hoặc mô hình.

Và điều này không chỉ tồn tại ở cấp độ cốt truyện.

Nó tồn tại ở mọi tầng:

chữ có quy tắc

↓

từ có mô hình cấu tạo

↓

câu có cấu trúc ngữ pháp

↓

đoạn có cấu trúc lập luận hoặc triển khai

↓

cảnh có cấu trúc tự sự

↓

chương có cấu trúc

↓

tác phẩm có cấu trúc tổng thể

↓

thể loại có những quy ước và mô hình

↓

kho tác phẩm hình thành những mô hình lớn hơn

↓

nền văn học hình thành những hệ thống thể loại, trường phái và truyền thống

Đến đây, “công thức” không còn có nghĩa là một cái khuôn máy móc.

Nó có nghĩa là những mô hình tổ chức có thể được nhận diện, học tập, biến đổi và tái sử dụng.

Còn “cấu trúc” là cách một sản phẩm cụ thể thực sự được tổ chức.

Hai khái niệm này phải được phân biệt.

Bởi nếu không phân biệt, người ta rất dễ mắc một sai lầm:

> Thấy một tác phẩm có cấu trúc rồi cho rằng nó không sáng tạo vì nó có công thức.

Trong khi trên thực tế, sáng tạo và công thức không phải hai phạm trù đối lập.

Một tác phẩm sáng tạo vẫn có cấu trúc.

Một tác phẩm sáng tạo vẫn sử dụng ngôn ngữ.

Một tác phẩm sáng tạo vẫn sử dụng những mô hình mà con người đã từng sử dụng.

Điều làm nên sự khác biệt nằm ở cách tác giả tổ chức, biến đổi và kết hợp những thành phần ấy để tạo thành một cấu trúc cụ thể và một trải nghiệm riêng biệt cho người đọc.

Không có công thức không đồng nghĩa với sáng tạo.

Có công thức cũng không đồng nghĩa với khuôn sáo.

Và quan trọng nhất:

Công thức là khả năng tổ chức; cấu trúc là kết quả tổ chức cụ thể.