Ch.2: Họ

Kho tàng danh tính của người Việt Nam bao gồm hàng trăm dòng họ khác nhau, phản ánh chặng đường lịch sử dựng nước, giữ nước, sự giao lưu văn hóa tộc người và đặc trưng cư trú theo vùng miền. Dù thường được ví von là "trăm họ", thực tế nhân khẩu học Việt Nam có sự phân hóa rất lớn: sự tập trung đông đảo ở một vài đại tộc lớn song hành cùng sự đa dạng phong phú của các dòng họ ít người và các dân tộc thiểu số.

Hệ thống nhân khẩu học Việt Nam nổi bật với hiện tượng tập trung tỷ lệ dân số rất lớn vào một số ít họ gốc. Thống kê dân số cho thấy chỉ riêng nhóm các họ lớn nhất đã chiếm phần lớn tổng số dân cả nước, trong đó đứng đầu là những cái tên gắn liền với các triều đại lịch sử.

Tỷ lệ và quy mô: Chiếm khoảng gần một phần ba dân số cả nước, là họ lớn nhất Việt Nam và đồng thời là một trong những họ lớn nhất khu vực Đông Nam Á.
Nguồn gốc và lịch sử: Gắn liền với các biến động lịch sử, các triều đại phong kiến (đặc biệt là triều Nguyễn) và việc các triều đại đổi họ cho thần dân hoặc hoàng tộc để tránh nạn hoặc ban thưởng.
* Phân bố vùng miền: Trải rộng đồng đều khắp mọi miền đất nước, từ nông thôn đến thành thị, chiếm tỷ lệ áp đảo ở cả ba miền Bắc, Trung, Nam.

Tỷ lệ và quy mô: Đứng vị trí thứ hai trong các dòng họ tại Việt Nam.
Nguồn gốc và lịch sử: Bắt nguồn từ vùng đất Dĩnh Xuyên, Trung Quốc, sau đó di cư và bén rễ sâu vào Việt Nam, gắn liền với hào khí Đông A và triều đại nhà Trần lừng lẫy chiến công chống giặc ngoại xâm.
* Phân bố vùng miền: Tập trung nhiều tại các tỉnh đồng bằng sông Hồng như Nam Định, Thái Bình, Hải Dương, Ninh Bình và các đô thị lớn phía Nam.

Tỷ lệ và quy mô: Chiếm gần 9% dân số Việt Nam.
Nguồn gốc và lịch sử: Là một trong số ít dòng họ mang dấu ấn bản địa đậm nét, có các nhánh xuất phát từ vùng Thanh Oai (Hà Nội) và gắn liền với nhà Lê sơ, nhà Lê Trung hưng trong lịch sử phong kiến.
* Phân bố vùng miền: Tập trung dày đặc ở khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ (đặc biệt là Thanh Hóa, Nghệ An).

Tỷ lệ và quy mô: Chiếm khoảng gần 6% tổng dân số.
Nguồn gốc và lịch sử: Có lịch sử lâu đời, gắn liền với nhiều danh nhân văn hóa, tướng lĩnh quân sự qua các thời kỳ phong kiến Việt Nam.
* Phân bố vùng miền: Phân bố khá đều ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ và các tỉnh miền Trung.

Tỷ lệ và quy mô: Gộp chung chiếm khoảng hơn 5% dân số.
Nguồn gốc và lịch sử: Thực chất đây là cùng một gốc họ. Sự phân tách này xuất phát từ yếu tố lịch sử: dưới thời triều nguyễn, vì phải kiêng húy tên của chúa Nguyễn Hoàng, người dân đàng Trong đã phải đọc và viết chệch chữ "Hoàng" thành "Huỳnh".
Phân bố vùng miền:
Họ Hoàng: Phổ biến chủ yếu từ các tỉnh miền Trung trở ra Bắc.
* Họ Huỳnh: Phổ biến áp đảo tại khu vực miền Trung, miền Nam và miền Tây Nam Bộ.

Tỷ lệ và quy mô: Chiếm gần 5% dân số toàn quốc.
Nguồn gốc và lịch sử: Tương tự như Hoàng/Huỳnh, họ Vũ và họ Võ vốn là một dòng họ gốc. Sự khác biệt về cách phát âm và ký tự bắt nguồn từ việc kiêng húy chúa Vũ Vương (Nguyễn Phúc Khoát) ở Đàng Trong, khiến chữ "Vũ" bị đổi thành "Võ".
Phân bố vùng miền:
Họ Vũ: Tập trung chủ yếu tại các tỉnh phía Bắc (Hải Dương, Nam Định, Thái Bình, Hà Nội).
* Họ Võ: Tập trung chủ yếu từ Quảng Bình trở vào Nam.

Tỷ lệ và quy mô: Chiếm khoảng gần 3% dân số.
Nguồn gốc và lịch sử: Dòng họ có truyền thống hiếu học, khoa bảng lâu đời với nhiều danh nhân lịch sử.
* Phân bố vùng miền: Tập trung nhiều tại các tỉnh miền Trung (Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Nam) và các tỉnh phía Nam.

Nhóm này bao gồm các dòng họ có quy mô nhỏ hơn nhưng đóng vai trò quan trọng trong cơ cấu cộng đồng người Kinh và các dân tộc đa số, mang dấu ấn lịch sử riêng biệt:

Họ Trương (Khoảng 2.2%): Phân bố rộng rãi, xuất hiện nhiều ở cả ba miền, gắn liền với các cộng đồng người có cội nguồn di cư từ lâu đời.
Họ Bùi (Khoảng 2.1%): Được giới nghiên cứu văn hóa xem là một trong những họ mang tính bản địa cao, gắn bó từ thời kỳ dựng nước, tập trung nhiều tại Hòa Bình, vùng đồng bằng Bắc Bộ và Nam Bộ.
Họ Đặng (Khoảng 1.9%): Có mặt lâu đời trong lịch sử, tập trung đáng kể tại các tỉnh phía Bắc và Bắc Trung Bộ.
Họ Đỗ / Đào / Đoàn: Các dòng họ có tỷ lệ dao động từ 1% đến 1.5%, phân bố tập trung nhiều tại các làng nghề, vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng.
* Họ Ngô / Hồ / Dương / Lý: Những dòng họ gắn với các vị vua khai sáng triều đại (như nhà Ngô, nhà Lý) hoặc các dòng tộc danh gia vọng tộc lâu đời, có sự hiện diện trải dài khắp cả nước nhưng đậm nét nhất tại khu vực miền Trung và miền Bắc.

Bên cạnh khối cư dân đa số mang các họ phổ biến trên, không gian văn hóa Việt Nam còn ghi nhận sự phong phú của các dòng họ độc đáo mang tính chất lịch sử đặc thù hoặc thuộc về 54 dân tộc anh em.

Họ kép, họ quý tộc lịch sử: Các dòng họ như Tôn Thất, Tôn Nữ (chỉ con cháu hoàng phái hoàng tộc nhà Nguyễn ở Huế) hay Hoàng Phủ. Đây là những trường hợp hiếm hoi người Kinh mang họ có từ hai tiếng trở lên, tập trung chủ yếu tại Thừa Thiên Huế và các đô thị lớn.
Họ tự đặt hoặc đổi mới: Trong lịch sử cận đại và hiện đại, một số gia đình hoặc dòng họ tự lập thêm các danh tính mới mang tính triết lý hoặc đánh dấu mốc lịch sử cá nhân.

Hệ thống họ của đồng bào các dân tộc thiểu số thể hiện mối quan hệ gắn bó mật thiết với thiên nhiên, vật tổ, hoặc do chính sách định danh lịch sử của nhà nước:

Dân tộc Tày, Nùng: Thường mang các họ truyền thống gốc như Ma, Nông, Cà, Vi, Ngân, Bế, Lục... (ví dụ: nguyên Chủ tịch Quốc hội Nông Đức Mạnh thuộc họ Nông).
Dân tộc Thái: Sở hữu các dòng họ quý tộc hoặc họ bản địa lâu đời như Cầm, Bạc, Xa, Đèo, Lò, Lường, Quàng, Tòng, Vi. Nhiều họ trong số này gắn liền với các "châu mường" tự trị thời phong kiến miền Tây Bắc.
Dân tộc Mường: Phổ biến với các dòng họ lang đạo lâu đời như Đinh, Quách, Bạch, Hà (ví dụ: Đinh Công, Hà Công), bên cạnh các họ phổ thông tiếp nhận từ miền xuôi.
Dân tộc H'Mông, Dao: Mang các họ thể hiện rõ rệt dòng tộc huyết thống lâu đời như Vàng, Thào, Sùng, Lầu (đối với người H'Mông) và Bàn, Triệu, Đặng, Lý, Phùng (đối với người Dao).
Các dân tộc vùng Tây Nguyên và miền Trung (Ba Na, Ê Đê, Gia Rai, Xơ Đăng, Chứt...):
Truyền thống bản địa nhiều dân tộc vốn không có khái niệm "họ" theo kiểu phụ hệ người Kinh mà tính theo mẹ (mẫu hệ) hoặc gọi tên theo hệ thống tôn ti, tên vật tổ, thiên nhiên.
Trong thế kỷ XX, qua quá trình định cư và quản lý hành chính, nhà nước đã hỗ trợ đặt hoặc cấp các họ phổ biến (như Hồ, Cao, Đinh, Biên...*) hoặc sử dụng tên các loài thú, hiện tượng tự nhiên làm danh xưng định danh pháp lý cho đồng bào.