Phần III: Thiết chế bạo lực và hệ thống luật ngầm trong lòng trại giam
Bên cạnh các văn bản pháp luật và nội quy chính thức do ban giám thị trại giam ban hành, trong mỗi buồng giam luôn tồn tại một hệ thống "luật bất thành văn" – hay còn gọi là luật rừng, luật buồng, luật trường học. Đây mới chính là thứ gọng kìm trực tiếp nhào nặn, bóp méo và định hình từng phản xạ sinh tồn của một tù nhân suốt 20 năm.
1. Luật chính thức (Nội quy trại giam)
Đây là hệ thống quy chuẩn pháp lý bằng văn bản được treo trang trọng ở mỗi buồng giam, yêu cầu mọi phạm nhân phải học thuộc lòng và tuân thủ tuyệt đối:
Ba mươi tiêu chuẩn thi đua cải tạo: Quy định chi tiết về tác phong, lời nói, thái độ chấp hành mệnh lệnh của quản giáo và năng suất lao động.
Quy định về không gian sống: Sắp xếp đồ đạc theo đúng một milimét, chăn màn phải vuông vức thành khối, giày dép đặt đúng hướng, tuyệt đối không được tự ý dịch chuyển vị trí nằm (số thứ tự giường/sạp nằm được cố định từ ngày đầu tiên vào trại).
* Lệnh cấm tuyệt đối: Cấm cất giấu vật sắc nhọn, cấm đánh bạc, cấm truyền tin ngầm giữa các buồng, cấm tự ý tiếp xúc với phân trại khác và cấm mọi hành vi bạo lực, xúc phạm bạn tù. Vi phạm đồng nghĩa với việc bị trừ điểm thi đua, kéo dài thời gian thụ án hoặc bị đưa vào buồng kỷ luật (biệt giam).
2. Luật buồng (Luật rừng sau cánh cửa sắt)
Khi cánh cửa buồng giam khép lại và quản giáo rút lui, quyền lực thực tế thuộc về hệ thống phân tầng tự phát của các đại bàng buồng giam. Luật buồng vận hành dựa trên bạo lực ngầm, sự thần phục và cấu trúc bóc lột sức lao động:
Thứ bậc sạp nằm: Vị trí nằm trong buồng giam phản ánh chính xác vị thế quyền lực. Những kẻ có thế lực, có tiền hoặc án nặng nằm ở vị trí trung tâm, thoáng khí và an toàn. Tù nhân mới, yếu thế hoặc "chiếu dưới" buộc phải nằm ở gần nhà vệ sinh (cống rãnh, hôi thối) hoặc góc khuất chịu trọn sự bất tiện.
Nghĩa vụ của kẻ đến sau (Tù nhân mới): Người mới bước chân vào buồng bắt buộc phải trải qua thời gian "thử lửa". Họ phải làm những việc nặng nhọc nhất như cọ rửa nhà vệ sinh, đấm bóp lưng cho đại bàng, giặt giũ quần áo hoặc nhường khẩu phần thức ăn ngon. Phản kháng đồng nghĩa với việc bị cô lập hoặc bạo lực tập thể dưới danh nghĩa "dạy dỗ lại tác phong".
* Nguyên tắc giữ mồm giữ miệng: Tù nhân tuyệt đối không được hỏi quá sâu về quá khứ, tội danh hay gia cảnh của người khác nếu không được chủ động chia sẻ. Mọi thông tin lọt ra ngoài hoặc sự xăm xoi không đúng chỗ đều có thể châm mòi cho những trận đòn ngầm không để lại dấu vết trên cơ thể.
3. Luật trường học (Hệ thống phân chia quyền lực ngầm liên buồng)
"Trường học" là tiếng lóng trong giới giang hồ dùng để chỉ toàn bộ khu vực phân trại hoặc khu giam giữ. Luật trường học điều chỉnh mối quan hệ phức tạp giữa các băng nhóm, đại và tiểu giang hồ:
Quy tắc phân chia lãnh địa: Mỗi buồng giam hoặc khu lao động là một vùng ảnh hưởng riêng. Việc di chuyển qua lại giữa các khu vực đòi hỏi phải có sự "báo cáo" hoặc thông qua sự cho phép ngầm của các đại ca có số má.
Quy định về nợ nần và giao dịch ngầm: Tiền bạc, thuốc lá, đồ tiếp tế từ gia đình là thứ tiền tệ thay thế trong tù. Mọi giao dịch, vay mượn đều phải tuân thủ hạn mức và thời hạn ngầm. Trốn nợ hoặc quỵt đồ trong tù là tội lỗi lớn nhất, thường dẫn đến hình phạt bị loại trừ khỏi sự bảo kê, biến nạn nhân thành mục tiêu cho mọi cuộc tấn công.
* Luật im lặng (Omertà) trước cơ quan quản giáo: Bất kể xảy ra mâu thuẫn, xô xát hay thương tích trong buồng giam, tuyệt đối không bao giờ được "khai" với quản giáo về kẻ chủ mưu hay đồng phạm. Kẻ phản bội (chỉ điểm) sẽ bị tước bỏ hoàn toàn quyền con người trong môi trường trại giam, trở thành đối tượng bị săn đuổi và tẩy chay tột cùng cho đến khi chuyển trại hoặc hết án.