Phần II: Guồng quay và hệ thống giáo dục trong lòng sắt thép
Khi cánh cửa buồng giam khép lại sau lưng một bản án 20 năm, thời gian không còn trôi qua bằng sự thay đổi của các mùa hay nhịp sống ngoài kia. Thời gian được đo bằng tiếng còi, bằng những khung giờ cứng nhắc lặp đi lặp lại hàng chục nghìn lần đến mức khắc sâu vào vô thức.
1. Thời gian biểu trong nhà tù: Vòng lặp của sự xám xịt
1 ngày:
05:00: Tiếng còi báo thức rít lên. Cả buồng giam bật dậy, gấp chăn màn vuông vức như khối gạch theo đúng chuẩn quy định.
05:30: Điểm danh đầu ngày. Tù nhân đứng thành hàng dọc, hô lớn số thứ tự bằng chất giọng vô hồn.
06:00: Ăn sáng (suất cơm lạt, mắm loãng hoặc cháo).
07:00 – 11:30: Lao động cải tạo (xưởng mộc, may vá, bóc mãng cầu, làm gạch hoặc nông nghiệp tùy phân trại).
11:30 – 13:30: Ăn trưa và nghỉ trưa ngắn ngủi trong buồng giam kín đặc.
13:30 – 17:00: Tiếp tục ca lao động chiều.
17:00 – 18:30: Ăn chiều, vệ sinh cá nhân, điểm danh tối.
18:30 – 20:30: Xem bản tin thời sự (nếu đủ tiêu chuẩn cải tạo tốt) hoặc ngồi im lặng trong buồng nhìn bốn bức tường.
21:00: Tắt đèn, cấm tuyệt đối mọi tiếng động.
1 tuần:
6 ngày lao động cật lực với chỉ tiêu sản lượng được giao.
* Chủ nhật: Ngày sinh hoạt chung, cắt tóc, giặt giũ, nhận quà thăm gặp từ gia đình (nếu có) và nghe phổ biến nội quy tuần tới.
1 tháng:
Họp đội/buồng giam kiểm điểm, bình xét xếp loại thi đua cải tạo (tốt, khá, kém). Đây là thước đo sinh tử quyết định việc có được giảm án hay không.
1 năm:
Vòng lặp 12 tháng không đổi: Mùa hè nóng hầm hập như lò nướng trong không gian chật hẹp, mùa đông lạnh buốt thấu xương với chăn mỏng. Sự kiện lớn nhất trong năm là dịp Tết Nguyên Đán với gói quà Tết tượng trưng và những giọt nước mắt nghẹn ngào hướng về phía cổng trại.
10 năm và 20 năm:
Là sự chồng chất của 3.650 hoặc 7.300 vòng lặp ngày y hệt nhau. Ở mốc này, trí nhớ ngắn hạn về thế giới bên ngoài phai nhạt dần, thay vào đó là sự đồng nhất tuyệt đối giữa nhịp sinh học của cơ thể với tiếng còi báo động và mệnh lệnh của quản giáo. Con người không còn già đi vì thời gian trôi, mà bị bào mòn bởi sự đơn điệu đến nghẹt thở.
2. Các môn học trong tù (Chương trình giáo dục cải tạo)
Theo quy định pháp luật thi hành án phạt tù, bên cạnh lao động, trại giam duy trì các lớp học giáo dục công dân, pháp luật và đạo đức cho phạm nhân, đặc biệt là những người chưa biết chữ hoặc có nhận thức lệch lạc:
Pháp luật cơ bản: Học về Hiến pháp, Bộ luật Hình sự, Luật Thi hành án phạt tù để phạm nhân hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ, từ đó triệt tiêu tư tưởng chống đối.
Giáo dục đạo đức, nhân cách: Các buổi sinh hoạt tập thể về đạo làm người, sự hối hận, lòng trắc ẩn và trách nhiệm với gia đình, xã hội.
* Xóa mù chữ: Lớp học đặc biệt dành cho những tù nhân vùng sâu vùng xa, không biết đọc, biết viết. Việc cầm bút sau nhiều năm chỉ quen cầm dao cạo hoặc cuốc xẻng là một cực hình tinh thần nhưng mang tính bắt buộc.
3. Các nghề được học để tái hòa nhập
Trại giam tổ chức các lớp đào tạo nghề ngắn hạn nhằm giúp phạm nhân có công cụ mưu sinh sau khi mãn hạn, giảm tỷ lệ tái phạm:
Nghề mộc dân dụng và mỹ nghệ: Rèn tính cẩn trọng, tỉ mỉ và sức bền.
Nghề cơ khí, hàn xì: Phổ biến ở các trại giam nam giới, phục vụ cho các xưởng sản xuất trong trại hoặc làm nền tảng ra ngoài.
Nghề may công nghiệp, thêu ren: Phổ biến ở phân trại nữ hoặc các xưởng gia công hàng xuất khẩu.
Nghề nông nghiệp, chăn nuôi, trồng trọt: Kỹ thuật chăm sóc hoa màu, nuôi gia súc quy mô trại giam.
4. Tù nhân nào KHÔNG ĐƯỢC HỌC nghề hoặc tham gia các chương trình cải tạo đặc thù?
Không phải mọi phạm nhân đều có cơ hội tiếp cận với các lớp học nghề hay giáo dục nâng cao. Hệ thống sàng lọc cực kỳ nghiêm ngặt:
Phạm nhân có án phạt quá dài (chung thân hoặc trên 30 năm): Do tính chất nguy hiểm đặc biệt và thời gian thi hành án quá xa, họ thường bị hạn chế tiếp cận một số chương trình học nghề mang tính tự do cao hoặc tiếp xúc với máy móc phức tạp để đảm bảo an ninh tuyệt đối.
Phạm nhân có nguy cơ cao, chống đối, tái phạm nguy hiểm: Những kẻ cầm đầu băng nhóm, có thái độ bất mãn, thường xuyên vi phạm nội quy buồng giam sẽ bị đưa vào diện quản lý đặc biệt, biệt giam hoặc lao động khổ sai đơn thuần thay vì được học nghề.
* Phạm nhân có biểu hiện tâm thần, rối loạn hành vi nặng: Những người không giữ được sự tỉnh táo về thần kinh không đủ điều kiện nhận thức để học nghề hoặc tham gia lớp giáo dục pháp luật thông thường, họ bị tách riêng hoặc quản lý theo chế độ y tế - kỷ luật khắt khe.