Varen mười lăm tuổi khi cô dạy anh đọc.
Không dạy theo cái cách của người ngồi xuống, mở sách, "đây là chữ A". Ở Kṣāra không có sách, không có chữ A, và con trai Kṣetra-Jan không được biết chữ; chữ là tầng 1-3, chữ là quyền lực, chữ là không phải của mày. Dạy cách khác. Dạy cái cách mà mười ba năm ở thế giới này đã dạy cô: gợi, không ép. Cho thấy, không giảng. Để người ta tự đến, vì đến tự nguyện thì ở lại, đến vì bị kéo thì bỏ đi.
Dạy Varen, Đá, anh trai, con lắc sợ-giận, người đã quát Hoa và cũng đã dạy Hoa đan lưới, người đang rung giữa hai phiên bản của chính mình, khó hơn dạy mẹ. Khó vì mẹ muốn: muốn nước, muốn tên, muốn khác. Varen chưa muốn. Varen đang bận sống sót, sống sót theo cái cách của thiếu niên: tìm chỗ đứng, tìm xem mình là ai, tìm cách tồn tại trong xóm mà đàn ông giận là có quyền. Varen đang xây bản dạng, và bản dạng đó, nếu cô không can thiệp, sẽ là: Tharn con.
Nên cô can thiệp.
Nhưng nhẹ. Nhẹ như rễ cây: không nứt đá trong một ngày. Nứt trong mười năm.
Bắt đầu từ vách đá.
Một chiều, ngày 1, bố đi trông giếng, mẹ ở nhà với Hoa, cô nói với Varen:
"Anh. Đi với em."
Varen cao hơn cô, vai rộng, tay thô vì việc giếng. Tharn thường chia cho anh phần cơm lớn hơn, bảo con trai sau này phải giữ nhà. Lửa nhìn anh cúi xuống đọc nét chữ trên đá, tự hỏi anh sẽ giữ điều gì khi đủ lớn để tự chọn.
"Đi đâu?" Varen hỏi. Giọng mười lăm tuổi, trầm hơn trước, cái trầm đang vỡ, đang biến từ giọng trẻ con sang giọng đàn ông. Trong giọng đó cô nghe Tharn, nghe tần số bố len vào giọng con, và đau.
"Leo vách," cô nói. Bình thường. Đứa trẻ mười ba tuổi rủ anh mười lăm tuổi leo vách đá là chơi. Trẻ con ở đây leo vách, thấp, gần đáy, nơi có gờ đá, có rễ cây bám. Bình thường.
Varen gật. Không hỏi thêm. Leo vách là ra ngoài, ra ngoài là xa bố, xa bố là nhẹ. Varen muốn xa bố, muốn bằng cơ thể, muốn cái thở được khi vọng giận bố đã xa.
Hai anh em leo. Chân trần trên đá đen. Tay bám rễ kāla-vṛkṣa. Lên. Lên cao hơn chỗ trẻ con thường leo: cô dẫn, Varen theo, và cô cố ý dẫn lên hơn. Lên đến chỗ gờ đá hẹp, chỗ rễ cây ít, chỗ không ai lên vì không có lý do.
Chỗ có chữ.
Cô dừng. Gờ đá hẹp, đủ đứng hai người nếu ép. Varen dừng cạnh. Thở: leo cao là mệt, Varen khỏe hơn cô nhưng chưa quen leo cao. Rồi nhìn, nhìn ra ngoài, nhìn xuống.
Hẻm vực, từ trên nhìn xuống, khác. Khác cái mà cô đã thấy mỗi đêm leo đọc chữ: nhà nhỏ, ruộng nhỏ, suối nhỏ, người nhỏ. Từ trên, mọi thứ nhỏ. Giếng phụ, giếng mà Tharn trông, giếng mà cả xóm phụ thuộc, nhỏ. Nhà Tharn, nhà mà Varen sợ, nhà mà vọng giận bố đầy, nhỏ. Tharn, nếu nhìn từ đây, sẽ nhỏ.
Cô nhìn Varen. Varen, mười lăm tuổi, đứng trên gờ đá, nhìn xuống lần đầu, im. Cái im của người không biết phải cảm gì. Cái im của bộ tộc Reth nhìn lửa lần đầu: chưa có phản ứng sẵn, phải tạo phản ứng mới.
Vọng Varen, cô nghe, nghe kỹ, đổi. Giận nền hạ. Sợ nền hạ. Rồi lên, nhẹ, mỏng, mới: rộng. Vọng rộng. Cô chưa từng nghe vọng đó ở Varen, chưa từng nghe ở ai trong hẻm này, trừ Kīra; Kīra có vọng rộng, vì Kīra đã thấy rộng. Vọng rộng như một cái mở: mở mắt, mở ngực, mở thở. Vọng của người vừa thấy thế giới lớn hơn mình tưởng.
Varen đứng trên gờ đá và, lần đầu trong mười lăm năm, thấy rộng.
"Em…" Varen nói. Giọng khác giọng quát Hoa, khác cái trầm của bố. Giọng trẻ. Giọng mười lăm tuổi thật, không phải mười lăm tuổi đang giả lớn, đang đóng vai Tharn con. Giọng trẻ, giọng ngạc nhiên: "…nhỏ quá."
Hai từ. Cô biết: Varen đang nói về hẻm, về nhà, về bố. Nhỏ quá. Từ trên nhìn xuống, nhỏ quá.
"Ừ," cô nói. Nhẹ. Không thêm. Không giảng "thấy chưa, thế giới rộng hơn hẻm". Không nói gì để Varen tự thấy. Vì tự thấy mạnh hơn được nói. Tự thấy là kinh nghiệm. Được nói là thông tin. Kinh nghiệm, ba kiếp dạy, in sâu hơn thông tin.
Varen nhìn xuống. Nhìn lâu. Cô đứng cạnh, nghe vọng rộng, chờ.
Chờ Varen thấy thêm.
Và Varen thấy.
Hẻm nhỏ thì Varen đã thấy. Cái thấy lần này ở chỗ khác: trên vách đá, cách hai anh em vài bước, ở mặt đá phẳng hướng vào trong, một vệt.
"Cái gì đó?" Varen hỏi. Chỉ, tay chỉ vệt trên đá. Vệt mà cô biết, biết rõ, biết từng nét, vì đã sờ nó mỗi đêm suốt bốn tháng: chữ.
"Chữ," cô nói. Thẳng, nhẹ. Không giấu. Vì ở đây, trên gờ đá, ở chỗ không ai lên, ở chỗ vọng xóm xa đến mức gần-không-nghe, thì an toàn. An toàn nhất mà cô có ở thế giới này, ngoài khoảng tỉnh; mà khoảng tỉnh thì ở trong nhà, gần bố, và nói "chữ" gần bố là nguy. Ở đây, trên vách, xa, cao, nói được.
Varen nhìn vệt. Nhìn cô. Nhìn vệt. Vọng: tò mò bùng, mạnh hơn mọi lần cô nghe tò mò ở Varen, cái tò mò của đứa trẻ vừa thấy một thứ mới hoàn toàn. Dưới tò mò, sợ nhẹ. Sợ vì chữ là cấm. Chữ là tầng 1-3. Chữ là không phải của Kṣetra-Jan. Biết chữ là vượt phận, là tội.
Nhưng tò mò mạnh hơn sợ.
Cái đó, tò mò mạnh hơn sợ, là thứ cô đã nuôi suốt tám năm kể chuyện mỗi đêm. Tám năm trời xanh, cánh đồng thở, biển, trăng; tám năm cho Varen thứ khác để nghĩ ngoài giận-sợ. Bây giờ, trên gờ đá, khi tò mò cần mạnh hơn sợ để Varen dám nhìn chữ, tám năm đó trả quả.
"Em đọc được?" Varen hỏi. Giọng, thì thầm. Dù không ai ở gần. Dù không ai nghe. Nhưng Varen thì thầm, vì chữ là cấm, mà cấm thì thầm, bản năng.
"Được," cô nói. "Chữ cổ. Khác chữ bây giờ. Nhưng đọc được."
Im. Varen nhìn chữ. Tay, tay mười lăm tuổi, to hơn tay cô, thô hơn, chạm. Chạm vết khắc. Ngón tay trên đá, cô nhìn, và nhớ: tay cô, đêm đầu tiên, cũng chạm như vậy. Cũng sờ vết khắc. Cũng cảm đường nét bằng da. Cái cảm đó, cảm chữ bằng tay, là cảm ngàn năm: ai đó ngàn năm trước đã ấn dụng cụ vào đá, đã để lại dấu, và dấu đó, qua mưa, qua gió, qua tám trăm năm Đạo Khát, vẫn ở đây. Dưới ngón tay.
"Viết gì?" Varen hỏi. Thì thầm. Mắt, sáng. Sáng hơn cô từng thấy ở Varen. Cái sáng của người muốn biết. Cái sáng của đứa trẻ, không phải Tharn con, không phải con lắc sợ-giận, đứa trẻ thuần túy, đứa trẻ tò mò.
Cô nhìn mắt sáng đó, nghe vọng tò mò bùng đó, biết: đây là Varen. Đây là Varen thật. Không phải Varen-giận, bản sao của bố. Không phải Varen-sợ, nạn nhân của bố. Varen-tò mò. Varen-muốn biết. Varen mà, nếu sinh ở thế giới khác, ở hẻm khác, ở nhà không có bố đánh mẹ, sẽ là đứa trẻ hay hỏi. Đứa trẻ sáng.
Varen sáng.
Giận che. Sợ che. Nhưng dưới, sáng.
Giống mẹ, lửa dưới tro.
Giống mọi người ở đây, có thứ gì đó bị che, và che đủ lâu thì quên. Nhưng không mất.
Cô đọc. Đọc vết khắc mà Varen đang chạm, đọc nhẹ, giọng thì thầm, giọng kể chuyện khoảng tỉnh:
"Kênh bảy. Từ mạch Đông. Qua lớp đá đen thứ ba. Xuống điểm lộ mười hai. Dung lượng: đủ cho hai trăm người mỗi ngày."
Im.
Varen nhìn cô. Mắt, rộng. Cái rộng của người vừa nghe thứ mà não chưa xử lý kịp. Hai trăm người. Mỗi ngày, một kênh.
"Đủ cho… cả xóm?" Varen hỏi. Giọng không còn thì thầm. Giọng bình thường. Giọng quên sợ, vì ngạc nhiên lớn hơn sợ.
"Đủ cho cả hẻm," cô nói. "Và còn nhiều kênh nữa."
Im. Lâu. Varen nhìn chữ. Nhìn xuống hẻm, nhỏ và xa. Nhìn giếng phụ: từ trên nhìn, giếng phụ nhỏ bằng nắm tay. Nhìn, và cô nghe, vọng Varen thay đổi.
Không phải thay đổi nhẹ. Thay đổi lớn, như tấm băng nứt từ một điểm, lan ra, nhanh, không dừng được.
Giận, vọng giận Varen, giận nền mà cô đã nghe từ khi anh ba tuổi, đổi hướng.
Giận không tắt. Giận vẫn có. Nhưng giận, lần đầu tiên cô nghe ở Varen, hướng lên. Không hướng xuống, xuống là đánh Hoa, quát em. Không hướng ngang, ngang là đánh bạn, giành đồ. Hướng lên. Lên phía giếng. Lên phía Hẻm Chủ. Lên phía hệ thống.
Tại sao vẫn có nước trong kênh mà nhà mình khát?
Câu hỏi ấy Lửa tự đặt ra khi nhìn Varen hướng về phía giếng. Cô nghe cơn giận của anh qua vọng, chứ không nghe được câu chữ trong đầu anh. Giận cái biết mình bị lừa. Giận cái vừa đọc bài toán và thấy đáp án sai.
Giận đó, giận hướng lên, giận hệ thống, khác hoàn toàn giận hướng xuống, giận đánh vợ con. Giận hướng xuống là phá. Giận hướng lên là xây. Giận hướng xuống tạo nạn nhân. Giận hướng lên tạo thay đổi.
Cô đứng cạnh Varen, nghe vọng giận đổi hướng, thở.
Thở vì mười ba năm. Mười ba năm nghe con lắc sợ-giận Varen đung đưa. Mười ba năm sợ rằng con lắc sẽ rơi về phía giận-hướng-xuống, rằng Varen sẽ thành Tharn, rằng vòng lặp sẽ lặp. Mười ba năm. Bây giờ, trên gờ đá, trước vết khắc ngàn năm, con lắc không rơi.
Con lắc đổi trục.
Không còn sợ-giận. Trục cũ có sợ ở đầu này, giận ở đầu kia, đung đưa giữa hai thứ cùng hướng xuống. Bây giờ giận hướng lên, và khi giận hướng lên, sợ hướng xuống giảm. Giận hướng lên là có kẻ thù mới, kẻ thù không phải em gái, không phải người vợ tương lai. Kẻ thù là hệ thống. Kẻ thù lớn thay thế kẻ thù nhỏ, giận có chỗ mới để đi, nên không cần đi xuống nữa.
"Dạy anh đọc," Varen nói.
Ba từ. Giọng không thì thầm nữa. Giọng chắc. Giọng mười lăm tuổi biết mình muốn gì.
Cô, Lửa, mười ba tuổi, đứng cạnh Đá trên gờ đá, nghe ba từ đó, cười. Cười nhẹ. Cười thật. Cười vì bốn kiếp, ba lần dạy chữ: Reth thì tạo chữ, dạy K'Sol; Āyata thì viết lá cọ, dạy nông dân; Trái Đất thì đọc sách, dạy cháu. Lần nào cũng bắt đầu bằng ai đó muốn học. Mà muốn học, muốn thật, muốn cái mắt sáng, muốn cái quên sợ vì tò mò lớn hơn, là thứ đẹp nhất cô từng thấy ở bất kỳ kiếp nào.
"Em dạy," cô nói.
Và bắt đầu.
Không dạy ở nhà, nhà là bố là nguy. Không dạy ban ngày ở xóm, xóm là mắt là nguy. Dạy ở đây, trên vách đá, trên gờ đá, chỗ không ai lên vì không ai nghĩ có thứ để lên.
Mỗi chiều, ngày 1, bố đi trông giếng, hai anh em leo. Cô dạy. Dạy bằng vết khắc: chỉ vào chữ trên đá, đọc, nói nghĩa, cho Varen sờ. Sờ vết khắc bằng ngón tay, cô dạy theo lối Āyata: cảm chữ bằng da, nhớ chữ bằng tay, không chỉ bằng mắt. Varen mười lăm tuổi, thông minh, cái thông minh cô đã biết nhưng chưa dùng, cái thông minh bị giấu dưới giận-sợ, giống lửa dưới tro, giống mọi thứ ở thế giới này. Anh học nhanh.
Nhanh hơn cô tưởng. Nhanh hơn K'Sol ở Reth: K'Sol mất ba năm học chữ Reth, nhưng K'Sol học chữ mới, chữ mà Kael tạo, chưa có tiền lệ. Varen học chữ cổ, thứ chữ có gốc giống chữ Kṣāra hiện tại, chỉ biến đổi qua tám trăm năm, nên Varen có khung. Có khung thì nhanh. Varen thông minh và muốn, muốn cái giận-hướng-lên: muốn biết mình bị lừa thế nào. Anh học lao.
Mỗi chiều một ít. Mỗi chiều thêm vài chữ. Mỗi chiều, trên gờ đá, hai anh em, mặt hướng vào vách, tay sờ chữ cổ, đọc.
Mỗi chiều, Varen đọc thêm được một đoạn trên vách. Anh đem điều vừa hiểu so với lời Vāk-Dhara giảng, và bắt đầu hỏi những câu trước đây không dám hỏi. Lửa nghe cơn giận trong vọng anh đổi hướng; nỗi sợ chưa hết, nhưng không còn đứng một mình.
Quan trọng nhất: giận hướng xuống giảm, cái giận của bố, cái giận quát Hoa, cái giận đánh.
Giảm vì có chỗ khác. Giận có chỗ lên. Tò mò có chỗ đi. Não Varen, não mười lăm tuổi, não đang xây bản dạng, bận. Bận đọc chữ, bận nghĩ, bận giận đúng hướng. Bận thật, bận có nghĩa, nên không còn rảnh để giận xuống.
Bố đánh vì bố không biết cách khác.
Varen, bây giờ, biết cách khác.
Cách khác là đọc, là hiểu, là giận đúng thứ. Giận hệ thống thay vì giận em, cái đó khác.
Khác hoàn toàn.
Một chiều, Varen đã đọc được phần lớn bản đồ nước, đã hiểu hệ thống kênh ngầm, đã biết nước từng được dẫn tới hẻm và có chỗ vẫn còn chảy. Anh ngồi trên gờ đá, nhìn xuống hẻm, rồi nói. Nói không thì thầm. Nói giọng bình thường. Giọng mười lăm tuổi giận:
"Bọn nó giấu."
Ba từ. Vọng, giận hướng lên, mạnh, sạch: sạch cái giận có lý do, giận biết tại sao, giận vì bất công chứ không giận vì bất lực. Vọng vang.
"Bọn nó giấu nước. Giấu chữ. Giấu tất cả. Và bắt mình khát. Và bắt mình tin rằng khát là đáng."
Cô nghe. Không nói. Để Varen nói. Varen, mười lăm tuổi, lần đầu hiểu bất công qua bằng chứng, cần nói. Cần giận ra ngoài. Cần ai đó nghe.
"Bố… bố cũng bị lừa," Varen nói. Giọng, đổi. Từ giận sang một cái gì đó. Cô lắng, buồn. Buồn cái hiểu. Varen đang hiểu bố. Không phải hiểu để tha thứ, chưa, tha thứ còn xa, để sau, nếu có. Hiểu cái thấy: bố giận vì bố cũng khát. Bố đánh vì bố cũng bị ép. Bố là Tharn vì hệ thống tạo ra Tharn. Hệ thống, không phải bố, là kẻ thù.
"Bố cũng không biết," Varen nói. Nhẹ hơn. Buồn hơn. "Bố cũng nghĩ khát là đáng."
Cô, nghe Varen nói về bố bằng giọng buồn thay vì giọng sợ hoặc giọng giận, khóc.
Lại khóc. Khóc trong. Khóc cái khóc của bốn kiếp.
Vì Varen, Đá, con lắc, đứa trẻ mà cô đã sợ sẽ thành bố, vừa nhìn bố. Nhìn không bằng sợ, cái nhìn từ dưới lên, nhỏ, run. Không bằng giận, cái nhìn ngang, muốn đánh lại. Nhìn bằng hiểu: nhìn xuống, từ gờ đá, từ trên, từ chỗ mà bố nhỏ, và thấy bố cũng nhỏ. Bố cũng bị. Bố cũng không biết.
Và nhìn bằng hiểu, nhìn kẻ đã đánh mẹ mình mỗi ba ngày bằng mắt hiểu thay vì mắt sợ hoặc mắt hận, là thứ mà cô, bốn kiếp, gọi là bước đầu tiên ra khỏi vòng lặp.
Vòng lặp cần sợ hoặc hận để quay. Sợ, rồi co, rồi bất lực, rồi giận, rồi đánh xuống. Hận, rồi giận, rồi đánh lại, rồi bạo lực mới. Hiểu thì khác. Hiểu không tha thứ, hiểu là thấy cơ chế, hiểu dừng vòng. Dừng vì hiểu không cho năng lượng cho sợ hay hận. Hiểu rút ổ cắm. Ổ cắm rút thì vòng chậm. Chậm đủ để, nếu có thứ khác đổ vào, vòng đổi hướng.
Varen đang đổi hướng.
Chưa xong. Chưa chữa khỏi. Con lắc vẫn có. Giận vẫn có. Sợ vẫn có. Nhưng trục đổi. Hướng đổi. Hướng, ở đứa trẻ mười lăm tuổi đang xây bản dạng, quyết định người lớn mà nó sẽ thành.
Varen, Đá, đang nứt. Nứt như đá tách ra cho lửa bên trong lộ. Nứt tốt. Nứt sáng.
Hai anh em ngồi trên gờ đá. Nhìn xuống hẻm. Ánh tím xám chiều, hai mặt trời ở vị trí thấp, bóng dài, hẻm tối dần. Nhà nhỏ, giếng nhỏ, người nhỏ.
Và Varen, mười lăm tuổi, mắt sáng, giận hướng lên, buồn vì bố, tay vẫn đặt trên vết khắc chữ cổ, nói:
"Em. Mình dạy Hoa đọc."
Cô nhìn anh.
Varen nhìn lại. Vọng, cô nghe, nghe rõ, nghe bằng mười một năm đo vọng Varen, có thứ mà cô đã nghe lần đầu khi Varen nói "ngồi đây" với Hoa bên lưới đan:
Thương.
Thương và bảo vệ. Thương cái thương của anh. Thương cái muốn em biết thứ mà anh vừa biết. Cô nghe, và biết: đây là thứ mà Tharn không có. Tharn thương vợ con? Có lẽ, ở đâu đó, sâu, dưới giận. Nhưng Tharn không bao giờ muốn vợ con biết thứ mà Tharn biết. Vì biết là quyền lực. Chia quyền lực là mất quyền lực. Tharn giữ.
Varen, chia.
Varen muốn Hoa biết. Muốn em đọc. Muốn em không bị lừa.
Và muốn chia, ở đứa trẻ mười lăm tuổi, ở xã hội mà giữ là quyền lực, là cách mạng.
Cách mạng nhỏ nhất. Cách mạng một câu: "Mình dạy Hoa đọc."
Cô, Lửa, mười ba tuổi, ngồi cạnh Đá trên gờ đá, nghe câu đó, gật.
"Ừ. Mình dạy Hoa."
Varen bảo sẽ dạy Hoa đọc. Lửa đưa anh một mảnh lá chép, rồi lùi lại để anh tự chọn ký hiệu đầu tiên. Hoa ngồi chờ, ngón tay đặt sẵn trên nền đất.