Ở Reth, tên đến khi ông đã gần mười tám tháng tuổi.
Ông nhớ đêm Raan tròn, nhớ vòng người ngồi quanh Rael và Taak, người giữ Lề Luật Tối, nhìn thẳng vào đứa trẻ ít khóc ấy. Taak gọi ông là Kael: ánh sao lạnh, thứ sáng từ rất xa mà người ta nhìn thấy nhưng không chạm được hơi ấm. Cả bộ tộc nhắc lại cái tên. Từ đêm đó, họ có một cách gọi riêng đứa con của Rael, còn ông có một chỗ trong câu chuyện của họ. Kael không phải cái tên ông tự chọn. Chính vì vậy, được nghe người khác gọi nó vẫn là một điều ông không quên.
Ở Āyata, tên đến vào ngày thứ bảy.
Mẹ kiếp ba, người phụ nữ Kṛṣi hiền, tay thô, giọng hát nhẹ, ôm ông trên hiên nhà dưới ánh Āru, rồi nói: Aṅku. Nghĩa trong ngôn ngữ Āyata: dấu ngón tay trên đất sét, vết in nhỏ, tạm, nhưng của ai đó. Tên do mẹ chọn, khác Kael. Tên có ý, vì mẹ đã nghĩ, đã chọn, đã muốn con mang tên đó. Khi mẹ nói "Aṅku", cả nhà nghe, hàng xóm nghe, ruộng nghe, gió nghe; đứa bé có chỗ trong thế giới. Chỗ nhỏ. Chỗ thấp, Kṛṣi, tầng ba trong bốn đẳng cấp. Nhưng chỗ.
Ở Trái Đất, kiếp đầu, tên đến trước khi sinh. Bố mẹ đã chọn tên từ tháng thứ sáu thai kỳ. Minh. Nghĩa: sáng. Bố muốn con sáng. Mẹ muốn con sáng. Khi Minh sinh ra, tên đã ở đó, chờ sẵn, như chiếc áo may trước khi người mặc ra đời. Tên Trái Đất là một lời hứa, lời hứa của bố mẹ rằng con là ai đó, rằng con đáng được gọi, rằng con tồn tại trước khi biết mình tồn tại.
Bốn kiếp. Ba tên. Minh, Kael, Aṅku. Ba âm thanh, ba ngôn ngữ, ba hành tinh khác nhau, nhưng cùng một chức năng: tên là cách thế giới nói với đứa trẻ rằng mày có mặt ở đây, mày được nhìn thấy, mày là một người chứ không phải một thứ.
Kiếp này, kiếp thứ tư, trên hành tinh Kṣāra, dưới đáy hẻm vực, trong gia đình Tharn, cô bốn tuổi.
Không có nghi lễ đặt tên.
Không có ai đến nhà, ngồi xuống, nhìn cô, và nói một từ.
Không có tên.
Cô là "con gái Tharn". Thế thôi. Không phải "con gái cả Tharn", cũng không phải "con gái thứ Tharn", chỉ "con gái Tharn". Số thứ tự, khi cần phân biệt với em, đứa bé cô đặt tên Hoa trong đầu bằng tiếng Việt còn thế giới này gọi là "con gái nhỏ Tharn", thì dùng hai chữ "lớn" và "nhỏ". "Con gái lớn Tharn." "Con gái nhỏ Tharn." Lớn và nhỏ, kích cỡ chứ không phải tên.
Cô đã biết, từ chương trước, từ khi hiểu ngữ pháp nguồn/dòng, từ khi nghe mẹ bị gọi "dòng-của-Tharn", rằng phụ nữ ở Kṣāra không có tên riêng. Đã biết lý thuyết. Nhưng biết lý thuyết khác biết cảm giác. Lý thuyết là: "xã hội này không đặt tên cho phụ nữ, vì ngôn ngữ chia thế giới thành nguồn/dòng, và dòng không có tên." Cảm giác là: bốn tuổi, và không ai gọi tên mình, vì không có tên để gọi.
Cảm giác đó, cô phải thừa nhận, đau, dù bốn kiếp, dù hàng trăm năm, dù đã chịu nhiều thứ.
Không phải cái đau của đòn đánh; thứ đau đó cô đã quen, không phải quen chịu, mà quen nhận ra. Đau kiểu trống. Một chỗ trong ý thức, nơi ở ba kiếp trước luôn đầy, luôn có âm thanh, Minh, Kael, Aṅku, còn bây giờ trống. Không ai gọi. Không ai nói tên cô. Không ai nhìn cô và thấy một người cụ thể. Chỉ thấy "con gái Tharn". Chỉ thấy phân loại. Chỉ thấy của ai.
Cô bốn tuổi. Đủ lớn để đi, chân nhỏ và bước ngắn nhưng vẫn đi được. Đủ lớn để nói; cô vẫn giấu, vẫn nói ít hơn khả năng, vì nói nhiều là lộ, là nguy. Đủ lớn để nhớ rằng ở kiếp khác, ở thế giới khác, cô có tên. Chính cái nhớ đó, cái biết mình từng là ai đó cụ thể, làm cái trống rõ hơn. Người chưa bao giờ có tên thì không biết mình thiếu gì. Nhưng người đã có ba tên và mất cả ba thì biết.
Một chiều, ngày 1, bố đi trông giếng, nhà tạm yên. Cô ngồi ở bậc cửa, tấm vải che đã được vén lên, ánh tím xám tràn vào, gió nhẹ mang mùi đất khô và nhựa kāla. Cô nhìn ra ngoài. Xóm. Người đi lại. Tiếng nói ngắn, cộc. Vọng nền: giận-sợ-mệt. Bình thường.
Cô nghe, lần này qua tai chứ không qua vọng, một người đàn ông gọi vợ:
"Dòng-của-Khaṇ!"
Vợ quay lại. Đáp. Bình thường.
Một người đàn bà gọi con gái:
"Con gái Vīrath!"
Con gái quay lại. Đáp. Bình thường.
Bình thường, không ai giật mình, không ai dừng lại. Không ai nghĩ: tại sao người này không có tên? Vì tất cả phụ nữ ở đây đều không có tên: tất cả, mọi người, mọi nhà, mọi thế hệ. Không có tên là bình thường, là không khí, là thứ người ta thở mỗi ngày và không nhận ra mình đang thở.
Cô ngồi ở bậc cửa, bốn tuổi, chân không chạm đất vì bậc cửa cao hơn chân cô, và nghĩ:
Ở Reth, lần đầu Kael thấy bộ tộc không có lửa, ông không ngạc nhiên. Bộ tộc cũng không ngạc nhiên. Họ chưa bao giờ có lửa, nên không lửa là bình thường, là không khí. Kael phải mang lửa đến, và khi lửa đến, mọi người nhìn và nghĩ: "à, vậy ra có thứ này." Không phải họ không muốn lửa. Họ không biết lửa tồn tại.
Ở đây, phụ nữ không có tên. Không phải họ không muốn tên. Họ không biết tên-cho-phụ-nữ tồn tại. Không ai ở hẻm này, không ai ở thế hệ này, thế hệ trước, thế hệ trước nữa, đã thấy một người phụ nữ có tên. Nên không ai nghĩ phụ nữ cần tên, cũng như bộ tộc Reth không nghĩ mình cần lửa, vì chưa bao giờ thấy lửa.
Và ta, đứa trẻ bốn tuổi, bốn kiếp, đã mang lửa đến nơi chưa có lửa, sẽ phải mang tên đến nơi chưa có tên.
Nhưng chưa. Chưa phải lúc. Chưa đúng cách.
Ở Reth, Kael không ném lửa vào giữa bộ tộc. Ông đốt nhỏ, đốt ở rìa, cho người ta thấy từ xa trước, quen trước, hiểu trước, rồi mới đến gần.
Tên cũng vậy. Không ném tên vào giữa xã hội không-có-tên. Bắt đầu nhỏ, bắt đầu ở rìa, bắt đầu trong đầu.
Cô tự đặt tên cho mình.
Không phải hôm nay mới đặt. Cô đã đặt từ lâu, từ khi nghe mẹ bị gọi "dòng-của-Tharn" lần đầu, từ khi hiểu rằng ngôn ngữ này không có chỗ cho cô. Nhưng hôm nay, bốn tuổi, ngồi ở bậc cửa, nghe thế giới gọi mọi phụ nữ bằng của-ai, cô đặt lại. Đặt chính thức, bằng ý thức đầy đủ, không phải một phản ứng nhất thời.
Lửa.
Tiếng Việt, ngôn ngữ mà không ai trên hành tinh này biết, ngôn ngữ mà Đạo Khát không kiểm soát, mà Hẻm Chủ không nghe. Ngôn ngữ mà Tharn, bố, kẻ đặt "con gái Tharn" lên cô như đặt nhãn lên bao gạo, không chạm được.
Lửa, vì ngọn lửa dưới tro. Vì nhiệm vụ của kiếp này. Vì cô là thứ thế giới này cần mà không biết là mình cần: cái nóng ở dưới, cái sáng ở dưới, cái bị chôn dưới quá nhiều tro nhưng chưa tắt.
Cô, Lửa, ngồi ở bậc cửa, nhìn ra xóm, và bắt đầu đặt tên cho mọi người.
Mẹ là Nước. Đã đặt. Không đổi.
Varen là Đá. Vì anh đang cứng dần, đang đông lại, đang biến từ chất lỏng, trẻ con, mềm, uốn được, chưa định hình, thành chất rắn, người lớn, cứng, khó uốn, và đã định hình rồi thì không đổi. Varen đang đông, và cô, Lửa, biết: lửa chảy được đá. Nhưng phải đủ nóng. Phải đúng chỗ.
Em nhỏ, vừa sinh, gái, "con gái nhỏ Tharn", là Hoa. Vì trắng. Vì nhỏ. Vì mọc trên vách đen. Vì giống hoa trắng trên vách hẻm, không nên có mặt ở đây mà vẫn có mặt. Hoa sinh ra trong nhà Tharn, trong tiếng ù giận, trong vọng sợ, trong đánh, và Hoa, sơ sinh, bé bằng nắm tay, vẫn sống. Vẫn khóc, và tiếng khóc đó, cô nghe, khác tiếng khóc của cô lúc sinh: to hơn, mạnh hơn, giận hơn. Cô nghĩ: tốt. Giận-vì-đau khác giận-nền. Giận-vì-đau là phản ứng, là sống, là chưa quen. Hoa chưa quen. Hoa vẫn khóc khi đau. Hoa vẫn phản ứng. Cô, Lửa, nhìn Hoa và nghĩ: ta sẽ giữ cho em không quen, giữ cho em khóc khi đau, vì ngày em hết khóc khi đau là ngày em bắt đầu gọi đau là "bình thường".
Con ghṛṇa, con thú nhỏ mắt to, con đã gặp dưới gốc kāla-vṛkṣa và trao đổi vọng tò-mò-và-nhẹ-nhõm, là Mắt. Vì mắt nó lớn. Vì nó nhìn, nhìn thế giới bằng tò mò thay vì bằng sợ. Ở thế giới mà mọi người nhắm mắt, nhắm theo lối chọn-không-thấy và điếc-có-chọn-lọc, con ghṛṇa mở. Mở mắt, mở vọng, mở tò mò. Mắt là thứ cô cần ở quanh mình: thứ mở.
Bốn tên. Nước, Đá, Hoa, Mắt. Và cô, Lửa.
Năm tên. Bằng tiếng Việt, trong đầu cô. Không ai biết. Không ai nghe, không ai kiểm soát.
Hành động nhỏ.
Cô biết, qua bốn kiếp và ba lần bắt đầu từ không, rằng mọi thay đổi lớn đều bắt đầu bằng một hành động nhỏ. Lửa ở Reth bắt đầu bằng một tia lửa. Chữ viết ở Reth bắt đầu bằng một vệt trên đá. Nước ngầm ở Āyata bắt đầu bằng một lần chạm đất và thấy ẩm. Nhỏ. Nhỏ đến mức ai nhìn từ ngoài cũng nghĩ: không có gì. Nhưng có. Có bắt đầu. Bắt đầu, dù nhỏ, là thứ mà chưa bắt đầu không có.
Đặt tên trong đầu, nhỏ. Không thay đổi gì bên ngoài. Mẹ vẫn bị gọi "dòng-của-Tharn". Cô vẫn bị gọi "con gái Tharn". Hoa vẫn bị gọi "con gái nhỏ Tharn". Varen vẫn là Varen: nam, mà nam thì có tên, vì nam là "nguồn". Không gì thay đổi.
Nhưng bên trong, trong đầu cô, trong thư viện tâm trí mà không ai trên hành tinh này vào được, mọi người đều có tên. Mẹ là Nước. Em là Hoa. Cô là Lửa. Khi cô nghĩ về mẹ, không nghĩ "dòng-của-Tharn", nghĩ Nước, thì cô nhìn mẹ khác. Nhìn mẹ như một người. Như một cá thể. Như ai đó có bản chất riêng, nước, chảy, mềm, kiên nhẫn, mòn đá, chứ không phải kẻ phụ thuộc ai, dòng-của-Tharn, thuộc về, bị sở hữu, không có bản chất riêng.
Cách nhìn đó, cách nhìn mà cái tên tạo ra, thay đổi mọi thứ. Không phải thay đổi bên ngoài. Thay đổi bên trong cô. Thay đổi cách cô nghĩ về mẹ, về em, về chính mình. Cách nghĩ, cô biết từ ba kiếp, luôn đi trước cách làm. Không ai làm được thứ mình chưa nghĩ ra. Không ai nghĩ được thứ mình chưa có từ để nghĩ.
Cô vừa tạo từ.
Từ đầu tiên. Trong đầu. Bằng tiếng Việt. Năm tên.
Ở Reth, ta tạo hệ thống ký hiệu trên đá, và bộ tộc có chữ viết. Ở Āyata, ta viết trên lá cọ, và kiến thức được giữ lại. Ở đây, ta viết trên không khí, trong đầu, bằng tiếng Việt, ngôn ngữ của một hành tinh đã tắt. Và đó, có lẽ, là thư viện an toàn nhất ta từng có.
Vì không ai đốt được thư viện mà không ai biết là có.
Không ai xóa được tên mà không ai nghe.
Không ai kiểm soát được ngôn ngữ mà không ai nói.
Tiếng Việt, ở đây, ở Kṣāra, ở đáy hẻm, ở đáy đáy, là vũ khí. Không phải vũ khí để đánh. Vũ khí để giữ: giữ mình, giữ tên, giữ khái niệm rằng mọi người đều là ai đó, dù thế giới này nói khác.
Đêm. Khoảng tỉnh.
Cô nằm cạnh mẹ, Nước; Hoa nằm giữa hai người. Varen, Đá, ngủ ở góc phòng, vọng sợ-giận hạ xuống mức thấp nhất (trong giấc ngủ, con lắc tạm dừng, không nghiêng bên nào, chỉ đứng yên, và đứng yên đó là khoảng nghỉ duy nhất mà Varen có). Bố, Tharn, cô không đặt tên tiếng Việt cho bố, không phải vì ghét, mà vì chưa biết bố là gì ngoài giận, ngủ say, vọng giận nền, ù thấp.
Mẹ tỉnh, ôm Hoa, vọng thương. Cô nằm cạnh, mắt mở trong bóng đỏ sẫm, nghe.
Nghe mẹ thở. Hơi thở của khoảng tỉnh, chậm, sâu, đều. Hơi thở của người tạm-an. Tạm, vì sáng mai bố tỉnh, và tạm sẽ hết. Nhưng bây giờ, tạm. Tạm là đủ.
Cô, Lửa, bốn tuổi, nằm cạnh Nước, trong khoảng tỉnh, thì thầm. Không thì thầm bằng miệng. Thì thầm bằng đầu. Bằng tiếng Việt. Bằng ngôn ngữ mà mẹ không nghe, em không nghe, anh không nghe, bố không nghe, nhưng cô nghe. Và nghe chính mình nói, trong đầu, bằng tiếng của kiếp đầu tiên, là đủ. Đủ để nhớ rằng cô là ai, để không bị nuốt bởi "con gái Tharn", để giữa thế giới mà mọi phụ nữ là của ai đó, cô vẫn biết mình là của mình.
Mẹ ơi. Mẹ tên là Nước. Em tên là Hoa. Con tên là Lửa.
Cô nằm cạnh mẹ và Hoa, lần lượt gọi thầm những cái tên mình đã đặt. Đến tên mẹ, cô dừng lâu hơn. Trong bóng tối, mẹ trở mình và kéo mép vải phủ lên vai cả hai đứa con.