Geneva, nếu nhìn từ trên cao, giống như một viên ngọc được đặt cẩn thận vào lòng bàn tay của núi non. Thành phố nằm nép mình bên bờ hồ Léman, nơi dòng sông Rhône bắt đầu chảy ra khỏi mặt nước xanh biếc để len lỏi qua trung tâm, chia đôi thành phố thành hai nửa, bờ trái cổ kính với những con phố lát đá cuội quanh co, bờ phải hiện đại hơn với những tòa nhà kính của các tổ chức quốc tế. Phía Bắc là dãy Jura xanh mờ, phía Nam là dãy Alps hùng vĩ, và vào những buổi sáng trời trong, đứng từ bờ hồ, người ta có thể nhìn thấy đỉnh Mont-Blanc trắng xóa, ngọn núi cao nhất châu Âu, sừng sững như một chứng nhân câm lặng cho mọi biến động của thời đại.
Elias yêu Geneva theo cách người ta yêu một nơi mình lớn lên bên cạnh, dù không sinh ra ở đó, không hoa mỹ, không cần lý do, chỉ đơn giản là một sự gắn bó âm thầm. Nhưng sáng thứ Bảy hôm ấy, ngồi trên chiếc xe buýt nhỏ của tổ chức thiện nguyện, nhìn thành phố dần lùi lại phía sau qua khung cửa kính, anh nhận ra mình đang nhìn nó bằng một đôi mắt khác, đôi mắt biết rằng cái đẹp yên bình này, chỉ cách đây vài chục cây số, đã bị xé toạc bởi những thứ chẳng còn nằm trong tầm kiểm soát của bất kỳ ai.
"Còn khoảng bốn mươi phút nữa thôi," người tài xế, một ông chú tên Henri, nói vọng lại từ phía trước, giọng ông đã quen thuộc với tuyến đường này đến mức gần như thuộc lòng từng khúc cua. "Mọi người tranh thủ chợp mắt đi, đến nơi là bận cả ngày đấy."
Không ai chợp mắt. Xe chạy dọc theo con đường ven sông, và qua khung cửa, Elias nhìn thấy những cánh đồng nho trải dài, xanh mướt dưới nắng sớm, xen kẽ là những ngôi làng nhỏ với mái ngói đỏ cam, khói bếp bốc lên từ vài căn nhà, một hình ảnh thanh bình gần như không thật, như thể được cắt ra từ một tấm bưu thiếp cũ. Nhưng càng đi xa khỏi trung tâm thành phố, những mảng xanh ấy bắt đầu xen lẫn những vệt nâu xỉn, đất khô nứt nẻ ở một vài thửa ruộng bỏ hoang, và có đoạn, xe chạy ngang một khu rừng thông cháy đen từ mùa hè năm ngoái, những thân cây trơ trụi đứng lặng như xương của một sinh vật khổng lồ đã chết từ lâu.
"Chỗ đó cháy hồi tháng Bảy," Camille nói, ngồi cạnh anh, mắt vẫn dán vào cửa sổ. Cô mặc một chiếc áo khoác vải bố cũ, tóc buộc cao gọn gàng, hoàn toàn khác với hình ảnh cô vẫn thấy ở văn phòng, không còn dáng vẻ tất bật của một kỹ sư dữ liệu đang chạy đua với deadline, mà là một người phụ nữ đang ngồi thẳng lưng, mắt sáng lên một cách lạ thường, như thể chuyến đi này mới chính là nơi cô thực sự sống, không phải văn phòng kính trên tầng mười hai. "Lửa lan nhanh lắm, chỉ ba ngày là thiêu rụi cả một vạt đồi. May là dân làng gần đó sơ tán kịp."
"Cậu đi tình nguyện này lâu chưa?" Elias hỏi.
"Ba năm rồi," cô cười, một nụ cười nhẹ nhõm hiếm khi anh thấy ở cô trong giờ làm việc. "Trước khi vào Genesis nữa kìa. Tớ nghĩ, làm cái công việc trên kia," cô hất cằm về phía sau, ý nói văn phòng, "giúp giải quyết vấn đề từ trên cao. Còn cái này," cô chỉ tay ra ngoài cửa sổ, "là giúp từ dưới đất. Tớ cần cả hai để cảm thấy mình không phải chỉ đang ngồi nhìn màn hình cả đời."
Phía sau họ, Marcel Dupont, kỹ sư trẻ thuộc nhóm hạ tầng dữ liệu, ngồi cạnh một người phụ nữ Elias chưa từng gặp, tóc bạc sớm dù trông chỉ ngoài ba mươi, đeo một chiếc vòng cổ làm từ hạt gỗ thô. Bà giới thiệu mình tên Solange, tình nguyện viên độc lập, không thuộc bất kỳ tổ chức lớn nào, chỉ tự mình đăng ký qua một mạng lưới thiện nguyện địa phương.
"Lần đầu mọi người đi à?" Solange hỏi, quay lại nhìn Elias và một vài gương mặt mới khác trong đoàn.
"Vâng, lần đầu ạ," Elias đáp.
"Vậy nhớ đừng gọi là 'trại tị nạn' nhé," bà nói, giọng nhẹ nhàng nhưng dứt khoát. "Người ở đó không thích từ đó đâu."
"Ơ, sao vậy ạ?" một cô gái trẻ khác trong đoàn, cũng mới đi lần đầu, hỏi, có vẻ hơi bối rối. "Chẳng phải họ mất nhà, phải đến ở tạm đây sao?"
"Đúng, nhưng 'tị nạn' nghe như họ đang chạy trốn khỏi một cuộc chiến, khỏi một đất nước khác," Solange giải thích, giọng bà kiên nhẫn như một người đã trả lời câu hỏi này không biết bao nhiêu lần. "Còn ở đây, họ vẫn đang ở trên chính đất nước của mình, chỉ là nhà cửa không còn nữa thôi. Người ta gọi đúng hơn là 'người di dời nội địa,' hoặc đơn giản là 'khu tạm cư.' Nghe có vẻ chỉ là chữ nghĩa, nhưng với người trong đó, nó là cả một sự khác biệt lớn, giữa việc bị coi là một kẻ tha hương và việc vẫn được xem là một công dân, chỉ là đang gặp khó khăn thôi."
Elias ghi nhớ điều đó, im lặng gật đầu, và tự hỏi có bao nhiêu điều tương tự như vậy, những sự khác biệt tinh tế mà chỉ người trong cuộc mới thấu hiểu, đang tồn tại ngoài kia mà anh, ngồi trong văn phòng kính sáng bóng, chưa từng có cơ hội để học được.
Điểm dừng đầu tiên là một khu tạm cư nhỏ, khoảng ba mươi lều bạt dựng trên một bãi đất trống từng là sân bóng của một trường học, cách Geneva chừng hai mươi cây số. Đây là nơi tiếp nhận những gia đình từ một vùng nông nghiệp phía Nam, nơi hạn hán kéo dài ba năm liên tiếp đã khiến đất đai không thể canh tác được nữa, buộc cả một cộng đồng phải rời bỏ ruộng vườn tổ tiên để lại. Đoàn phân phát thực phẩm nhanh gọn, nói chuyện với vài đứa trẻ đang đá bóng bằng một quả bóng đã xì hơi một nửa, rồi lại lên xe.
Điểm thứ hai lớn hơn, nằm gần bờ sông, phục vụ những người từng sống trong khu vực cháy rừng tháng Bảy. Ở đây, không khí nặng nề hơn, nhiều người lớn tuổi ngồi lặng lẽ trước cửa lều, ánh mắt nhìn xa xăm về phía những gì từng là nhà của họ.
Điểm thứ ba, điểm cuối cùng trong ngày, là khu tạm cư lớn nhất, dựng dọc theo một đoạn đường cao tốc cũ đã ngừng sử dụng, dành cho những người từ thị trấn nhỏ Chancy, nơi con sông Rhône, vào một đêm cuối năm ngoái, đã vỡ bờ sau đợt băng tan bất thường từ dãy Alps kết hợp với mưa lớn kéo dài suốt một tuần. Nước dâng lên chỉ trong vài giờ, nhấn chìm gần như toàn bộ khu dân cư thấp trũng, và dù không có thương vong lớn nhờ cảnh báo kịp thời, gần bốn trăm gia đình đã mất nhà cửa chỉ trong một đêm.
Người dân ở đây gọi lều bạt của họ, với một sự tự trào có phần chua chát, là "thành phố nổi," bởi vì phần lớn số lều được dựng trên những tấm sàn gỗ kê cao, phòng khi nước sông lại dâng lên bất chợt một lần nữa.
Elias và Camille cùng phụ trách một dãy lều, phát từng phần lương thực đóng gói sẵn, những hộp thực phẩm khô, nước đóng chai, một ít thuốc men cơ bản. Công việc lặp đi lặp lại, nhưng không hề nhàm chán, mỗi cánh cửa lều mở ra là một khuôn mặt khác, một câu chuyện khác, một lời cảm ơn khác, đôi khi chỉ là một cái gật đầu im lặng.
Ở căn lều gần cuối dãy, một bà lão ngồi một mình trên chiếc ghế gấp, tóc bạc trắng, đôi tay gầy guộc ôm chặt một vật gì đó trước ngực. Khi Elias cúi xuống đưa phần thực phẩm, anh nhìn thấy đó là một chiếc đồng hồ cơ bỏ túi, mặt kính đã có vài vết xước, dây đeo bằng da đã sờn cũ, nhưng vẫn còn tích tắc đều đặn, kim giây di chuyển chậm rãi trên mặt số ố vàng theo thời gian.
"Bà cần thêm gì không ạ?" Elias hỏi, giọng nhẹ nhàng.
Bà lão ngước lên nhìn anh, ánh mắt bà không có gì đặc biệt, không buồn bã lộ liễu, cũng không có sự chào đón nồng nhiệt, chỉ là một sự tồn tại điềm tĩnh, như của một người đã học cách sống qua từng ngày mà không còn hỏi quá nhiều câu hỏi.
"Không, cảm ơn con," bà nói, giọng khàn nhẹ, rồi tay bà siết chặt hơn quanh chiếc đồng hồ, một cử động gần như vô thức, không phải để khoe ra cho ai xem, chỉ đơn thuần là một phản xạ, như cách người ta nắm chặt tay vịn khi bước xuống một bậc thang không chắc chắn.
Elias không hỏi thêm gì về chiếc đồng hồ. Anh không biết tại sao, trong số tất cả những gì có thể mang theo khi nước dâng lên trong đêm ấy, giấy tờ tùy thân, ảnh gia đình, tiền bạc, bà lại chọn giữ lại đúng vật này. Có lẽ nó chẳng liên quan gì đến một câu chuyện cảm động nào cả, có lẽ nó chỉ đơn giản là thứ nằm gần tay bà nhất trong khoảnh khắc hoảng loạn ấy, hoặc có lẽ nó mang một ý nghĩa riêng tư nào đó, một người đã khuất, một kỷ niệm nào đó bà không có ý định chia sẻ với một chàng trai trẻ lạ mặt đến phát thực phẩm cho mình.
Nhưng dù không biết lý do, Elias vẫn không thể rời mắt khỏi nó thêm vài giây, và trong đầu anh, gần như ngay lập tức, hiện lên hình ảnh chiếc đồng hồ cơ của cha mình, đang nằm im trong túi áo khoác treo ở góc phòng căn hộ, chiếc đồng hồ mà mẹ anh từng nói bền hơn cả người đeo nó.
Anh đứng dậy, cảm ơn bà lão, rồi bước sang căn lều tiếp theo, nhưng hình ảnh ấy, đôi tay gầy guộc siết chặt quanh mặt kính đã trầy xước, vẫn ở lại trong đầu anh suốt cả buổi chiều còn lại, không rõ lý do, như một viên sỏi nhỏ mắc kẹt trong giày mà người ta cứ định dừng lại lấy ra, rồi lại quên mất vì bước tiếp.
Trên đường về, xe chạy trong ánh hoàng hôn nhạt dần trên dãy Alps xa xa, cả đoàn im lặng hơn hẳn so với lúc đi, ai cũng mệt, nhưng là loại mệt mỏi dễ chịu của một ngày làm điều gì đó có ý nghĩa cụ thể, chạm được vào, nhìn thấy được kết quả ngay trước mắt.
Elias ngồi tựa đầu vào cửa kính, nhìn thành phố Geneva dần hiện ra phía xa, những ánh đèn bắt đầu thắp sáng dọc theo bờ hồ Léman, và anh nghĩ về những gì mình vừa chứng kiến, những khu lều tạm, những gương mặt, chiếc đồng hồ cơ trong tay bà lão.
Anh nghĩ về công việc của mình, về hệ thống đang chạy không ngừng nghỉ dưới tầng hầm tòa nhà kia, về bản báo cáo bốn mươi phần trăm ngân sách quân sự, về hai triệu ba trăm nghìn sinh mạng được cứu sống theo mô hình dự báo. Những con số ấy, khi đọc trên màn hình, luôn mang một sự chắc chắn lạnh lùng, một sự thuyết phục gần như tuyệt đối.
Nhưng ngồi đây, trong ánh hoàng hôn nhạt dần, với hình ảnh bốn trăm gia đình sống trong "thành phố nổi" vẫn còn nguyên trong đầu, Elias không thể không tự hỏi, liệu thứ họ đang xây dựng trên kia, dù thông minh đến đâu, dù hứa hẹn nhiều đến đâu, có thực sự chạm được đến những con người như bà lão ấy hay không, hay nó chỉ mãi mãi là những con số đẹp đẽ trên một bản báo cáo, không bao giờ thực sự hiểu được ý nghĩa của một chiếc đồng hồ cũ trong đôi tay run rẩy của một người vừa mất tất cả.
Anh không có câu trả lời chắc chắn. Anh chỉ có hy vọng, một hy vọng mong manh nhưng anh vẫn cố giữ lấy, rằng câu trả lời, một ngày nào đó, sẽ là có.
Jean-Baptiste by Camille Corot