Ta có thể tiếp tục theo đúng mạch giáo trình: từ công thức → kỹ thuật → tai nạn nghề nghiệp, rồi đến một khái niệm cao hơn: đỉnh cao của thể loại.
Chương này nên nhấn mạnh rằng “đỉnh cao” không nhất thiết là tác phẩm đầu tiên, cũng không phải tác phẩm duy nhất hay tuyệt đối hay nhất. Nó là tác phẩm khiến một thể loại được hình dung thông qua chính nó, đồng thời quy hoạch, làm phong phú và hoàn thiện hàng loạt công thức vốn đã tồn tại trước đó.
Đỉnh cao của thể loại
Trong văn học có một hiện tượng rất thú vị:
> Một tác phẩm không phải là tác phẩm đầu tiên của thể loại, nhưng về sau lại trở thành hình ảnh đại diện cho chính thể loại ấy.
Trước một tác phẩm nổi tiếng thường đã có:
> những tác phẩm tương tự,
> những công thức tương tự,
> những nhân vật tương tự,
> thậm chí những ý tưởng rất gần nhau.
Nhưng đến một lúc, một tác phẩm xuất hiện và làm một việc đặc biệt:
> nó gom những thứ đã có, phát triển chúng, sắp xếp chúng thành một hệ thống đủ hoàn chỉnh để người ta bắt đầu dùng chính tác phẩm ấy làm hình dung về thể loại.
Đó là điều ta có thể gọi là:
> đỉnh cao của thể loại.
1. Harry Potter và hình ảnh về thế giới phù thủy
Trước Harry Potter đã có vô số tác phẩm về:
> phù thủy,
> pháp thuật,
> trường học,
> cây đũa phép,
> quái vật,
> lời nguyền,
> thế giới bí mật tồn tại song song với thế giới con người.
Vì vậy, nói:
> “Harry Potter phát minh ra truyện phù thủy”
là không đúng.
Nhưng với rất nhiều độc giả hiện đại, khi nghe:
> “truyện về phù thủy”
họ lại lập tức nghĩ đến:
> trường Hogwarts,
> học sinh phù thủy,
> đũa phép,
> các môn học,
> giáo viên,
> nhà ở,
> hệ thống phép thuật,
> Quidditch,
> những sinh vật huyền bí,
> Bộ Pháp thuật,
> những lời nguyền,
> Voldemort,
> và cả một xã hội phù thủy hoàn chỉnh.
Đó là một bước chuyển rất quan trọng.
Tác phẩm không còn đơn thuần:
> sử dụng thể loại.
Nó bắt đầu:
> đại diện cho thể loại.
Với người này, đỉnh cao ấy có thể là Harry Potter.
Với người khác, có thể là The Lord of the Rings.
Với người khác nữa, có thể là một tác phẩm khác.
Đây không phải một bảng xếp hạng tuyệt đối.
Nó là:
> mối quan hệ giữa độc giả và thể loại.
2. Đỉnh cao không nhất thiết là tác phẩm đầu tiên
Đây là điều rất dễ nhầm.
Một người phát minh ra một công thức:
> không có nghĩa người đó sẽ tạo ra tác phẩm nổi tiếng nhất sử dụng công thức ấy.
Một người đầu tiên viết về:
> phù thủy
không nhất thiết là người khiến hình tượng phù thủy trở thành biểu tượng văn hóa.
Một người đầu tiên viết về:
> quái vật,
không nhất thiết tạo ra hệ thống quái vật hoàn chỉnh nhất.
Một người đầu tiên viết về:
> người huấn luyện sinh vật,
không nhất thiết xây dựng được thế giới huấn luyện sinh vật nổi tiếng nhất.
Lịch sử sáng tạo có rất nhiều trường hợp:
> ý tưởng xuất hiện trước, nhưng hệ thống hoàn chỉnh xuất hiện sau.
3. Pokémon và công thức thu phục sinh vật
Một ví dụ khác rất rõ là Pokémon.
Trước Pokémon đã có những tác phẩm chứa những ý tưởng gần với:
> sinh vật đặc biệt,
> thu phục,
> nuôi dưỡng,
> chiến đấu,
> tiến hóa,
> sưu tập.
Nhưng Pokémon đã làm một việc rất lớn:
> biến những thành phần ấy thành một hệ thống.
Có:
> sinh vật,
> hệ,
> chiêu thức,
> chỉ số,
> tiến hóa,
> bắt giữ,
> huấn luyện,
> chiến đấu,
> khắc chế,
> trao đổi,
> sưu tập,
> thế giới,
> giải đấu,
> nhân vật,
> tổ chức.
Không phải mỗi thành phần đều mới.
Điều đặc biệt nằm ở:
> cách chúng được quy hoạch chung.
Một công thức khi đứng riêng có thể chỉ là:
> “con người thu phục sinh vật.”
Nhưng khi hàng chục công thức nhỏ được đặt cạnh nhau, nó trở thành:
> một hệ thống thể loại.
4. Mewtwo không phải sinh vật đầu tiên mang ý tưởng “tối thượng”
Ngay trong Pokémon, ta cũng có thể nhìn thấy một điều tương tự.
Mewtwo được xây dựng như một sinh vật đặc biệt:
> mạnh,
> bí ẩn,
> được tạo ra nhân tạo,
> có nguồn gốc liên quan đến một sinh vật khác,
> và có vị trí đặc biệt trong thế giới Pokémon.
Nhưng bản thân ý tưởng về:
> một sinh vật được tạo ra hoặc biến đổi để trở thành vũ khí tối thượng
không phải điều chưa từng tồn tại trong văn hóa đại chúng.
Trước đó đã có những nhân vật như:
> Frieza,
> Cell,
và nhiều hình tượng khác sử dụng những công thức tương tự:
> sức mạnh vượt trội,
> nguồn gốc đặc biệt,
> biến đổi,
> nhân tạo,
> hoàn thiện,
> “phiên bản cuối cùng”.
Điểm đáng chú ý không phải:
> “Ai là người đầu tiên nghĩ ra?”
mà là:
> “Ai đã đưa công thức ấy vào hệ thống của mình một cách hoàn chỉnh?”
5. Và rồi xuất hiện Deoxys
Đây là một ví dụ thú vị hơn.
Deoxys tiếp tục mở rộng ý tưởng:
> một sinh vật đặc biệt,
> có nguồn gốc khác thường,
> có khả năng biến đổi,
> có nhiều dạng,
> mỗi dạng phục vụ một chức năng khác nhau.
Từ đó, một ý tưởng đơn giản:
> “sinh vật có khả năng biến đổi hình thái”
được đưa vào một hệ thống vốn đã có sẵn:
> chiến đấu,
> chỉ số,
> hệ,
> chiêu thức,
> tiến hóa,
> dạng hình thái.
Đây chính là điều làm nên sự phong phú của một thể loại.
Không phải:
> mỗi công thức đều phải hoàn toàn mới.
Mà là:
> công thức cũ có thể được đưa vào một hệ thống mới và trở nên phong phú hơn.
6. Đỉnh cao của thể loại là một hệ thống, không chỉ là một ý tưởng
Một truyện có thể có ý tưởng rất hay:
> “Có một trường học dành cho phù thủy.”
Nhưng ý tưởng ấy chỉ là:
> hạt giống.
Để trở thành một thế giới lớn, nhà văn phải đặt thêm:
> trường học hoạt động thế nào?
> học sinh học gì?
> giáo viên là ai?
> xã hội bên ngoài ra sao?
> pháp luật thế nào?
> tiền tệ thế nào?
> giao thông thế nào?
> gia đình phù thủy thế nào?
> người không có phép thuật tồn tại ra sao?
> sinh vật gì tồn tại?
> phép thuật có giới hạn gì?
> chiến đấu bằng cách nào?
> cái giá của phép thuật là gì?
Mỗi câu hỏi lại sinh ra:
> một công thức nhỏ.
Hàng trăm công thức nhỏ kết hợp thành:
> một hệ thống lớn.
7. Vì vậy, đỉnh cao thường rất “dày”
Một tác phẩm thể loại bình thường có thể có:
> một vài công thức chính.
Một tác phẩm lớn có thể chứa:
> hàng chục,
> hàng trăm,
> thậm chí rất nhiều công thức nhỏ.
Nhưng điều quan trọng là:
> chúng không nằm cạnh nhau một cách hỗn loạn.
Chúng liên kết.
Công thức này tạo điều kiện cho công thức kia.
Một chi tiết sinh ra một tình huống.
Một tình huống sinh ra một nhân vật.
Nhân vật tạo ra một xung đột.
Xung đột mở ra một phần khác của thế giới.
Phần thế giới ấy lại tạo ra:
> một công thức mới.
Đó là:
> hệ sinh thái của tác phẩm.
8. Từ công thức đến đặc sản
Ta có thể hình dung quá trình như sau:
> Ý tưởng
↓
> Công thức
↓
> Nhiều công thức
↓
> Công thức liên kết
↓
> Hệ thống
↓
> Thế giới
↓
> Đặc trưng thể loại
↓
> Tác phẩm đại diện cho thể loại
Đến bước cuối cùng, độc giả bắt đầu có một phản xạ rất đặc biệt:
> “Nhắc đến thể loại này, tôi nghĩ ngay đến tác phẩm đó.”
Đó là lúc tác phẩm đã vượt khỏi phạm vi:
> một câu chuyện.
Nó trở thành:
> một chuẩn tham chiếu.
9. Nhưng đỉnh cao không có nghĩa là không có tiền lệ
Đây là điều người viết cần đặc biệt nhớ.
Khi nhìn một tác phẩm lớn, đừng chỉ hỏi:
> “Nó có gì mới?”
Hãy hỏi thêm:
> “Nó đã lấy những gì của văn học trước đó?”
Và tiếp tục:
> “Nó biến những thứ ấy thành cái gì?”
Bởi sáng tạo văn học hiếm khi là:
> tạo ra từ số không.
Thông thường nó là:
> tiếp nhận → biến đổi → kết hợp → mở rộng → tái cấu trúc.
Một nhà văn có thể lấy:
> một mô-típ cũ,
> một nhân vật cũ,
> một công thức cũ,
> một thể loại cũ,
rồi đưa chúng vào một cấu trúc hoàn toàn mới.
Khi làm tốt, thứ sinh ra sau đó không còn giống nguyên liệu ban đầu nữa.
10. Đỉnh cao cũng có thể trở thành cái bóng
Nhưng một tác phẩm càng thành công thì càng tạo ra một vấn đề:
> người khác bắt đầu viết theo nó.
Sau một tác phẩm nổi tiếng, thị trường có thể xuất hiện:
> rất nhiều tác phẩm cùng kiểu.
Có:
> trường học phép thuật,
> nhóm trẻ phiêu lưu,
> thế giới bí mật,
> hệ thống năng lực,
> sinh vật đặc biệt,
> nhân vật được chọn,
> kẻ thù tối thượng.
Lúc này, công thức từng là:
> sự sáng tạo của tác giả
có thể trở thành:
> công thức thị trường.
Và từ đây lại quay về chương trước:
> đừng biến công thức thành cái máy sao chép.
11. Đỉnh cao của thể loại không phải dấu chấm hết
Một tác phẩm có thể từng được coi là:
> đỉnh cao của một thể loại,
nhưng vài chục năm sau lại xuất hiện một tác phẩm khác:
> phong phú hơn,
> sâu hơn,
> hoàn thiện hơn,
> hoặc phù hợp hơn với thời đại.
Điều này hoàn toàn bình thường.
Bởi thể loại cũng tiến hóa.
Giống như công nghệ:
> điện thoại đời trước từng là đỉnh cao,
> nhưng không vì thế mà điện thoại đời sau phải dừng lại.
Văn học cũng vậy.
> Đỉnh cao hôm nay có thể trở thành nền móng của ngày mai.
12. Người viết nên tìm gì ở một tác phẩm đỉnh cao?
Không nên chỉ đọc nó để nói:
> “Hay quá.”
Cũng không nên chỉ hỏi:
> “Cốt truyện là gì?”
Hãy mổ xẻ:
> Nó sử dụng bao nhiêu công thức?
> Công thức nào là cũ?
> Công thức nào được biến đổi?
> Công thức nào là riêng của tác giả?
> Các công thức liên kết với nhau thế nào?
> Thế giới được xây dựng bằng những công thức nào?
> Nhân vật vận hành theo công thức nào?
> Tình huống vận hành theo công thức nào?
> Cảm xúc được điều phối bằng công thức nào?
> Tác phẩm giải quyết những công thức ấy ở đâu?
Đọc như vậy, ta không còn chỉ là:
> độc giả.
Ta bắt đầu trở thành:
> người học nghề.
Kết luận
Một thể loại thường không được tạo ra bởi một tác phẩm duy nhất.
Nó được hình thành từ:
> rất nhiều người viết,
> rất nhiều tác phẩm,
> rất nhiều thử nghiệm,
> rất nhiều công thức.
Sau đó có thể xuất hiện một tác phẩm đặc biệt:
> gom được rất nhiều thứ lại,
> sắp xếp chúng thành một hệ thống,
> làm chúng phong phú lên,
> và đưa chúng đến một mức hoàn thiện đủ lớn để trở thành hình ảnh đại diện cho thể loại.
Đó là:
> đỉnh cao của thể loại.
Với tôi, truyện phù thủy có thể được hình dung qua:
> Harry Potter.
Người khác có thể chọn:
> Chúa tể những chiếc nhẫn,
> Bạch Tuyết và bảy chú lùn,
> hoặc một tác phẩm khác.
Không cần phải tranh luận xem:
> “Ai đúng?”
Điều đáng nghiên cứu hơn là:
> “Tại sao tác phẩm ấy lại trở thành đại diện trong mắt người đọc?”
Với Pokémon cũng vậy.
Trước nó đã có nhiều ý tưởng tương tự.
Nhưng Pokémon đã xây dựng được:
> một hệ thống thu phục – huấn luyện – chiến đấu – tiến hóa – sưu tập – khắc chế – thế giới
đủ lớn để bản thân nó trở thành một chuẩn tham chiếu.
Và đó chính là một trong những điều thú vị nhất của văn học và nghệ thuật:
> người đến sau không nhất thiết phải là người đầu tiên nghĩ ra một thứ.
Họ có thể trở thành người:
> đưa thứ ấy đến mức mà những người đến sau lại phải bắt đầu từ họ.
Đó mới là một trong những dấu hiệu rõ nhất của:
> đỉnh cao thể loại.