Sau khi nói về những hệ thống công thức phức tạp, chúng ta có thể quay trở lại điểm thấp nhất của việc viết truyện.

Thấp đến mức:

> Người mới cũng có thể làm được.

Không cần mở đầu thật kêu.

Không nhất thiết phải có một cú hook.

Không cần ngay câu đầu tiên đã là một triết lý sâu sắc.

Thậm chí chưa cần nghĩ đến một cấu trúc ba hồi, năm hồi hay bất kỳ mô hình phức tạp nào.

Chỉ cần một công thức rất đơn giản:

> Lời dẫn dắt → câu thoại → thời gian trôi → lặp lại.

Rồi:

> Lời dẫn dắt → câu thoại → thời gian trôi → lặp lại.

Cứ tiếp tục như vậy.

Nếu những đoạn lặp lại ấy chứa thông tin từ vốn sống, một câu chuyện sẽ dần xuất hiện.

Ví dụ:

> Buổi sáng, Nam bước vào bếp. Mẹ cậu đang chuẩn bị bữa sáng.
>
> “Hôm nay con đi học lúc mấy giờ?”
>
> Nam nhìn đồng hồ.
>
> “Bảy giờ.”
>
> Mẹ đặt bát xuống bàn.
>
> “Ăn sáng đi rồi hãy đi.”

Hết.

Đây chưa phải một truyện hay.

Nhưng nó đã có những thành phần đầu tiên:

lời dẫn

→ Nam bước vào bếp.

câu thoại

→ “Hôm nay con đi học lúc mấy giờ?”

thông tin

→ Nam đi học lúc bảy giờ.

thời gian

→ buổi sáng.

Và nếu tiếp tục:

> Ngày hôm sau, Nam lại vào bếp.
>
> “Hôm nay con đi học lúc mấy giờ?”
>
> “Bảy giờ.”
>
> Mẹ lại đặt bát xuống bàn.

Ta bắt đầu có sự lặp lại.

Lần thứ nhất:

> Mẹ hỏi giờ đi học.

Lần thứ hai:

> Mẹ lại hỏi.

Lần thứ ba:

> Mẹ vẫn hỏi.

Nhưng nếu mỗi lần có thêm một chút thông tin:

Mẹ hỏi giờ đi học.

Mẹ hỏi giờ đi học, Nam trả lời.

Mẹ hỏi giờ đi học, nhưng Nam không trả lời ngay.

Mẹ hỏi.

Nam không còn ở đó.

Lúc này, chỉ bằng việc:

lặp lại một tình huống + thay đổi một biến số, chúng ta đã tạo ra diễn biến.

Đây là một nguyên tắc cực kỳ quan trọng:

> Câu chuyện không nhất thiết phải được tạo ra bằng những công thức lớn ngay từ đầu. Nó có thể được tạo ra bằng sự lặp lại của một công thức nhỏ, trong đó thông tin liên tục thay đổi.

Nếu tôi viết:

> Nam vào bếp.
>
> Mẹ cậu hỏi giờ đi học.
>
> Nam đi học.
>
> Nam gặp một người bạn.
>
> Trời mưa.
>
> Nam về nhà.

Đây mới chỉ là một chuỗi sự kiện.

Nhưng khi chúng được đặt vào:

sáng → trưa → chiều → tối

thì chúng bắt đầu có tính liên tục.

Ngày hôm sau lại tiếp tục:

sáng → trưa → chiều → tối.

Ngày thứ ba:

sáng → trưa → chiều → tối.

Thời gian trở thành một cái khung để những mẩu thông tin nối với nhau.

Do đó, công thức căn bản có thể viết lại thành:

> Cảnh → lời dẫn → thoại → thông tin → thời gian → cảnh mới → lặp lại.

Không cần gì quá cao siêu.

Chỉ cần làm đủ lâu, cấu trúc sẽ xuất hiện.

Đó chính là:

> vốn sống.

Nếu không có vốn sống, ta chỉ có thể lặp lại cùng một câu.

“Ăn cơm chưa?”

“Ăn rồi.”

“Đi đâu đấy?”

“Đi học.”

“Bao giờ về?”

“Chiều về.”

Lặp một trăm lần vẫn chỉ là một chuỗi câu thoại.

Nhưng nếu người viết có vốn sống, mỗi lần lặp lại có thể chứa một thông tin mới.

Ví dụ một gia đình có người bệnh.

Ngày thứ nhất:

> “Hôm nay con đi lấy thuốc chưa?”

Ngày thứ hai:

> “Tháng này bệnh viện phát thuốc vào ngày nào?”

Ngày thứ ba:

> “Nhớ mang theo thẻ.”

Ngày thứ tư:

> “Hôm nay mẹ đi cùng con.”

Ngày thứ năm:

> “Không cần đi nữa, mẹ tự đi được.”

Những câu thoại rất bình thường.

Nhưng chúng chứa:

quan hệ

sinh hoạt

thời gian

thói quen

tình trạng của nhân vật

thay đổi trong đời sống.

Và khi các thông tin ấy nối với nhau, truyện xuất hiện.

Đây có thể là công thức đầu tiên dành cho người mới:

> Viết một cảnh.

> Cho nhân vật nói chuyện.

> Đưa một thông tin có thật trong vốn sống vào.

> Cho thời gian trôi.

> Lặp lại.

Đừng vội ép mình phải viết:

> “Mở đầu phải gây sốc.”

> “Chương một phải có biến cố.”

> “Mỗi chương phải có cliffhanger.”

> “Nhân vật phải có arc.”

> “Phải có ba hồi.”

Những thứ đó có thể học sau.

Trước hết phải biết:

> làm thế nào để một câu chuyện tồn tại trên trang giấy.

Và một trong những cách đơn giản nhất là:

cho con người nói chuyện và cho thời gian trôi.

Đây là điều thú vị.

Công thức:

> dẫn → thoại → thời gian → lặp lại

có vẻ rất đơn giản.

Nhưng nếu người viết có vốn sống phong phú, mỗi lần lặp lại có thể đưa vào một lượng thông tin rất lớn.

Một người từng làm nghề lái xe sẽ biết:

trạm xăng

ca đêm

mùi dầu

cách khách trả tiền

các loại đường

cách tài xế nói chuyện.

Một người từng làm giáo viên sẽ biết:

lớp học

sổ điểm

học sinh

phụ huynh

họp chuyên môn

áp lực công việc.

Một người từng sống ở nông thôn sẽ biết:

mùa vụ

thời tiết

đám cưới

đám giỗ

chợ

hàng xóm

công việc đồng áng.

Những thứ đó đi vào truyện mà không cần phải “sáng tạo” quá nhiều.

Bởi chúng đã tồn tại trong trí nhớ của người viết.

Đó là vốn sống.

Không phải lúc nào nhà văn càng giỏi thì công thức viết càng phức tạp.

Ngược lại.

Một nhà văn đã viết hàng chục năm có thể đã nội hóa công thức đến mức không còn ý thức rõ rằng mình đang sử dụng nó.

Người mới phải nghĩ:

> “Bây giờ mình phải tạo xung đột.”

Nhà văn có kinh nghiệm chỉ cần đặt hai con người vào một căn bếp.

Họ nói chuyện.

Rồi một câu nói rất bình thường xuất hiện:

> “Bao giờ anh đi?”

Chỉ vậy thôi.

Nhưng nhà văn biết:

câu hỏi này có nghĩa gì,

người hỏi đang giấu điều gì,

người nghe sẽ phản ứng thế nào,

câu trả lời sẽ thay đổi quan hệ ra sao.

Đó là lúc công thức đã trở thành phản xạ nghề nghiệp.

Không phải nhà văn nào cũng ngồi xuống rồi tuyên bố:

> “Hôm nay tôi sẽ tạo ra một công thức sáng tác mới.”

Rất nhiều công thức cá nhân được hình thành theo cách ngược lại.

Nhà văn cứ viết.

Một tác phẩm thành công.

Sau đó tác phẩm thứ hai lại có một đặc điểm tương tự.

Tác phẩm thứ ba tiếp tục xuất hiện đặc điểm ấy.

Độc giả bắt đầu nhận ra:

> “À, đây là kiểu truyện của tác giả này.”

Đến lúc ấy, công thức cá nhân đã hình thành.

Nó có thể bắt đầu từ một thói quen rất nhỏ:

cách mở truyện

kiểu nhân vật

kiểu đối thoại

cách xây dựng tình huống

kiểu kết thúc

chủ đề thường xuyên trở lại.

Ban đầu chỉ là thói quen.

Sau nhiều lần lặp lại, nó trở thành:

> đặc trưng.

Đây là lý do vốn sống không chỉ giúp viết truyện hay hơn.

Nó còn giúp công thức không chết.

Hãy lấy một ví dụ rất rõ:

Ngày xưa, một công thức nhận thức phổ biến về HIV có thể bị đơn giản hóa thành:

> HIV → vài năm → AIDS → tử vong.

Nếu một tác giả cứ sử dụng nhận thức cũ đó như một sự thật tuyệt đối, tác phẩm sẽ nhanh chóng trở nên lỗi thời.

Ngày nay, với điều trị kháng virus hiệu quả, HIV không còn đồng nghĩa với một “đồng hồ đếm ngược đến cái chết” như cách hình dung cũ. Người sống chung với HIV có thể điều trị lâu dài và sống khỏe mạnh; điều trị cũng có thể làm tải lượng virus xuống mức không phát hiện được, từ đó không lây truyền HIV qua đường tình dục.

Vì vậy, nếu công thức của một tác giả vẫn là:

> HIV + vài năm = chết

thì vấn đề không nằm ở kỹ thuật kể chuyện.

Công thức kiến thức của tác giả đã lỗi thời.

Đây là lý do người viết không thể chỉ học công thức một lần rồi sử dụng suốt đời.

Thế giới thay đổi.

Y học thay đổi.

Công nghệ thay đổi.

Luật pháp thay đổi.

Ngôn ngữ thay đổi.

Xã hội thay đổi.

Nghề nghiệp thay đổi.

Cách con người yêu nhau thay đổi.

Cách con người giao tiếp thay đổi.

Cách con người sử dụng máy tính, điện thoại và Internet thay đổi.

Nếu vốn sống của nhà văn dừng lại ở năm hai mươi tuổi, nhưng nhân vật của họ sống trong năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, thì công thức của họ có thể bắt đầu xuất hiện những “lỗi thời gian”.

Nhân vật có điện thoại thông minh nhưng hành động như người chưa từng biết Internet.

Nhân vật mắc một căn bệnh nhưng xử lý bằng kiến thức y học của vài chục năm trước.

Nhân vật sử dụng công nghệ hiện đại nhưng lại nói về nó bằng nhận thức của thời đại cũ.

Đó là lúc độc giả cảm thấy:

> “Tác giả đang viết bằng kiến thức cũ.”

Vốn sống rộng hơn việc:

> “Tôi đã từng trải qua chuyện đó.”

Vốn sống còn là:

những gì ta quan sát,

những gì ta học,

những gì ta cập nhật,

những gì ta nghe từ người khác,

những gì ta hiểu về xã hội,

những gì ta biết về nghề nghiệp,

những gì ta biết về con người và thế giới.

Một nhà văn không nhất thiết phải làm bác sĩ để viết về bác sĩ.

Nhưng nếu muốn viết bác sĩ một cách thuyết phục, họ cần tích lũy vốn sống liên quan đến nghề đó.

Không nhất thiết phải có toàn bộ kiến thức chuyên môn.

Nhưng phải biết mình đang viết về cái gì.

Có thể hình dung:

> Công thức = cái khung.

> Vốn sống = nguyên liệu.

Nếu chỉ có công thức mà không có vốn sống:

khung rất đẹp nhưng rỗng.

Nếu chỉ có vốn sống mà không có công thức:

nguyên liệu rất nhiều nhưng nằm thành một đống.

Khi có cả hai:

> vốn sống được đưa vào công thức → trở thành câu chuyện.

Đây chính là lý do một công thức đơn giản vẫn có thể tạo ra một truyện rất hay.

Công thức:

> dẫn → thoại → thời gian → lặp lại

không hề đáng sợ.

Thứ quyết định nó tạo ra gì là:

> bạn đưa cái gì vào những lần lặp lại ấy.

Đừng bắt đầu bằng việc cố viết một kiệt tác.

Hãy luyện:

> Một người.

> Một nơi.

> Một cuộc trò chuyện.

> Một thông tin.

> Thời gian trôi.

> Cuộc trò chuyện tiếp tục.

> Một thông tin mới xuất hiện.

> Thời gian lại trôi.

> Lặp lại.

Đến khi người đọc nhận ra:

> “Có thứ gì đó đang thay đổi.”

thì truyện đã bắt đầu.

Càng luyện, bạn càng có thể thêm:

xung đột

nhân vật phụ

bí mật

cao trào

đảo chiều

biểu tượng

hài hước

trinh thám

tâm lý

nhiều tuyến thời gian.

Nhưng tất cả những thứ đó đều có thể được xây lên từ nền móng rất nhỏ.

Một nhà văn lâu năm đôi khi không nghĩ:

> “Bây giờ tôi phải dùng công thức A.”

Họ chỉ viết.

Bởi công thức đã trở thành thói quen vận hành trong đầu.

Giống như một người biết đi xe đạp không còn nghĩ:

bây giờ đạp chân trái, giữ thăng bằng, chuyển trọng tâm, quay tay lái...

Họ chỉ đi.

Nhưng nếu phân tích lại chuyển động, ta vẫn có thể tìm ra hệ thống.

Văn chương cũng vậy.

Một nhà văn có thể nói:

> “Tôi cứ viết tự nhiên thôi.”

Nhưng “tự nhiên” của họ có thể là kết quả của hàng nghìn lần luyện tập.

Công thức đã biến thành trực giác.

Công thức đầu tiên của truyện có thể đơn giản đến bất ngờ:

> Lời dẫn dắt → câu thoại → tuyến thời gian → lặp lại.

Không cần ngay từ đầu phải nghĩ:

mở truyện thế nào cho thật sốc,

cao trào đặt ở đâu,

cú twist phải kinh khủng thế nào.

Hãy để nhân vật sống.

Cho họ nói.

Cho thời gian trôi.

Cho họ nói lại.

Nhưng mỗi lần lặp lại, hãy đưa vào một thông tin mới từ vốn sống.

Khi thông tin thay đổi, tình huống thay đổi.

Khi tình huống thay đổi, quan hệ thay đổi.

Khi quan hệ thay đổi, nhân vật thay đổi.

Và khi tất cả những thứ đó được nối lại bằng thời gian:

> một câu chuyện xuất hiện.

Công thức có thể rất đơn giản.

Nhưng vốn sống quyết định công thức ấy còn đúng với thế giới hay không.

Một công thức cũ có thể từng rất đúng.

Nhưng thế giới thay đổi thì công thức cũng phải được cập nhật.

Ngày trước có thể có cách hình dung:

> HIV + thời gian = tử vong.

Ngày nay, công thức thực tế phải tính đến:

> HIV + điều trị + theo dõi y tế + tuân thủ thuốc = một cuộc sống lâu dài và khỏe mạnh ở rất nhiều người.

Đó không chỉ là một thay đổi trong y học.

Nó là một bài học cho nhà văn:

> Nếu vốn sống không được cập nhật, công thức văn học cũng có thể trở thành lỗi thời.

Vì vậy, người viết cần hai thứ:

một bộ công thức để biết cách tổ chức câu chuyện,

và:

một kho vốn sống đủ rộng để biết mình đang tổ chức cái gì.

Người mới có thể bắt đầu bằng công thức rất nhỏ.

Nhà văn gạo cội có thể đã sở hữu hàng trăm công thức nằm trong phản xạ.

Nhưng cả hai đều không thể bỏ qua vốn sống.

Bởi:

> Công thức giúp bạn viết được câu chuyện.

> Vốn sống giúp câu chuyện ấy còn thuộc về thế giới mà bạn đang sống.