Một bức tranh đẹp không chỉ vì có căn nhà
Có một vấn đề cần phân biệt rất rõ:
> Viết được một câu chuyện không đồng nghĩa với viết được một câu chuyện đẹp.
Công thức có thể giúp chúng ta dựng nên câu chuyện.
Nhưng sau khi câu chuyện đã tồn tại, vẫn còn một câu hỏi khác:
> Ta kể nó như thế nào?
Hãy tưởng tượng có hai người cùng được yêu cầu vẽ một căn nhà.
Người thứ nhất vẽ:
một căn nhà, một cánh cửa, vài ô cửa sổ, một mái ngói.
Đúng.
Đủ.
Không sai.
Nhưng người thứ hai cũng vẽ chính căn nhà ấy.
Chỉ khác là anh ta đặt nó vào một buổi hoàng hôn.
Mái nhà bắt ánh nắng cuối ngày.
Cửa sổ phản chiếu màu trời.
Bóng của căn nhà kéo dài trên mặt đất.
Cùng một căn nhà.
Nhưng bức tranh đã khác.
Lần khác, anh ta vẽ căn nhà ấy dưới ánh trăng.
Cửa sổ chỉ còn một vệt sáng.
Mái ngói trở thành một mảng tối.
Khoảng sân im lặng.
Căn nhà dường như không còn là một vật thể kiến trúc nữa.
Nó trở thành một ký ức.
Lần khác nữa, anh ta đặt căn nhà vào mùa hè, khi những con đom đóm bay trong vườn.
Căn nhà vẫn vậy.
Không thêm tầng.
Không đổi cửa.
Không xây lại mái.
Nhưng chỉ một vài đốm sáng nhỏ trong bóng tối đã khiến toàn bộ cảnh vật thay đổi.
Đó chính là:
> xử lý.
1. Cùng một đối tượng, cách xử lý khác nhau sẽ tạo ra tác phẩm khác nhau
Trong hội họa, người họa sĩ không chỉ quyết định:
> “Tôi sẽ vẽ cái gì?”
mà còn quyết định:
ánh sáng ở đâu,
bóng đổ thế nào,
màu sắc ra sao,
góc nhìn ở đâu,
chi tiết nào cần nhấn mạnh,
chi tiết nào được bỏ đi.
Văn học cũng vậy.
Nhà văn không chỉ quyết định:
> “Tôi sẽ kể chuyện gì?”
mà còn phải quyết định:
dùng từ nào,
câu dài hay ngắn,
nhịp nhanh hay chậm,
mô tả nhiều hay ít,
nói thẳng hay nói vòng,
để nhân vật nói hay để người kể nói,
chi tiết nào được giữ lại,
chi tiết nào bị bỏ đi.
Và tổng hợp tất cả những lựa chọn ấy tạo thành thứ mà người đọc thường gọi là:
> giọng văn.
2. Cành lê trắng không cần phủ kín hoa
Một trong những vẻ đẹp của văn chương đôi khi nằm ở sự tiết chế.
Không phải cứ thêm thật nhiều từ đẹp thì câu văn sẽ đẹp.
Không phải cứ dùng thật nhiều hình ảnh thì đoạn văn sẽ có chất văn.
Một cành cây không cần phủ kín hoa mới đẹp.
Đôi khi chỉ:
> cành lê trắng điểm một vài bông hoa.
Chính những khoảng trống mới khiến vài bông hoa trở nên nổi bật.
Văn chương cũng vậy.
Nếu câu nào cũng:
lung linh,
đau đớn,
bi thương,
mộng mị,
thơ mộng,
xao xuyến,
da diết...
thì cuối cùng chẳng còn từ nào đặc biệt nữa.
Cái đẹp bị làm cho lạm phát.
Ngược lại, nếu cả trang văn chỉ có những câu rất bình thường, đôi khi chỉ cần một hình ảnh đúng chỗ là toàn bộ đoạn văn thay đổi.
Đó cũng là một dạng công thức:
> Không phải thêm nhiều hơn, mà là chọn đúng thứ cần thêm.
3. Truyện không có giọng văn vẫn có thể tồn tại, nhưng rất khó để trở nên đáng nhớ
Hãy lấy một tình huống cực kỳ đơn giản:
> Hai đứa trẻ đứng chờ tàu.
Chỉ có vậy.
Một người viết kém có thể viết:
> Hai đứa trẻ đứng ở sân ga chờ tàu. Chúng đứng cạnh nhau và nhìn về phía đường ray. Một lúc sau tàu đến. Hai đứa lên tàu.
Không sai.
Câu chuyện vẫn tồn tại.
Nhưng gần như không để lại gì.
Bây giờ hãy tưởng tượng một người viết khác nhìn đúng cảnh ấy.
Anh ta không chỉ nhìn thấy:
> hai đứa trẻ đứng chờ tàu.
Anh ta nhìn thấy:
tuổi thơ,
sự chia ly,
một chuyến đi,
một người sắp rời khỏi nơi mình sinh ra,
một người ở lại,
một mùa hè sẽ không bao giờ quay lại.
Vẫn là:
> hai đứa trẻ đứng chờ tàu.
Nhưng trong mắt người viết, nó đã trở thành:
> một đoạn đời.
Đây chính là khoảng cách giữa:
nhìn thấy sự việc
và
nhìn thấy ý nghĩa của sự việc.
4. Giọng văn chính là cách nhà văn nhìn thế giới
Nói “giọng văn” đôi khi khiến người mới viết nghĩ rằng đó là một thứ gì đó rất thần bí.
Thực ra có thể bắt đầu từ những thứ rất cụ thể.
Giọng văn được tạo nên từ hàng loạt lựa chọn:
từ vựng
→ chọn từ nào.
cấu trúc câu
→ câu ngắn hay dài.
nhịp điệu
→ nhanh hay chậm.
hình ảnh
→ nhìn sự vật bằng hình ảnh nào.
mức độ mô tả
→ nói hết hay để người đọc tự suy ra.
điểm nhìn
→ ai đang nhìn sự việc.
giọng kể
→ lạnh lùng, hài hước, dịu dàng, cay nghiệt, khách quan, buồn bã...
sự lặp lại
→ từ nào, hình ảnh nào, ý niệm nào được cố tình trở lại.
Tất cả cộng lại tạo thành cảm giác:
> “Đây là cách tác giả này viết.”
5. Vì thế giọng văn cũng có thể được xem như một hệ thống công thức
Ở phần trước, chúng ta nói đến:
> công thức tạo truyện.
Bây giờ có thể thêm:
> công thức tạo cách kể.
Ví dụ cùng viết:
> “Trời mưa.”
Một người viết có thể viết:
> Trời mưa.
Một người khác:
> Mưa rơi từ sáng đến chiều, con đường trước nhà lúc nào cũng ướt.
Một người khác nữa:
> Mưa gõ lên mái tôn như một người khách thiếu kiên nhẫn.
Một người khác:
> Chiều ấy trời mưa. Người mẹ đóng cửa sổ sớm hơn mọi ngày.
Cùng một thông tin:
trời mưa.
Nhưng mỗi người biến nó thành một thứ khác nhau.
Đó chính là tùy biến.
6. Từ một công thức cơ bản đến một câu văn có xử lý
Công thức ban đầu có thể chỉ là:
> Nhân vật + hành động.
Ví dụ:
> Lan đứng bên cửa sổ.
Sau đó thêm thời gian:
> Chiều hôm đó, Lan đứng bên cửa sổ.
Thêm không gian:
> Chiều hôm đó, Lan đứng bên cửa sổ nhìn xuống con đường trước nhà.
Thêm ánh sáng:
> Chiều hôm đó, Lan đứng bên cửa sổ, nhìn con đường đang nhạt dần dưới thứ nắng cuối ngày.
Thêm vốn sống:
> Chiều hôm đó, Lan đứng bên cửa sổ. Con đường trước nhà vẫn còn ướt sau cơn mưa, mấy chiếc xe máy chạy qua để lại những vệt nước dài.
Thêm điểm nhìn:
> Chiều hôm đó, Lan đứng bên cửa sổ và đếm những chiếc xe máy chạy qua. Cô đã đếm đến chiếc thứ mười bảy mà vẫn chưa thấy chiếc xe quen thuộc ấy.
Bây giờ câu chuyện đã bắt đầu có:
thời gian
không gian
hành động
chi tiết
tâm lý
chờ đợi
thông tin chưa được nói ra.
Không nhất thiết phải dùng tất cả.
Nhưng nhà văn giỏi biết:
> khi nào nên thêm, khi nào nên dừng.
7. Trau chuốt không có nghĩa là làm câu văn dài hơn
Đây là một lỗi phổ biến.
Người mới nghe:
> “Hãy trau chuốt văn phong.”
liền nghĩ:
> “Phải viết hoa mỹ hơn.”
Không hẳn.
Trau chuốt có thể là bỏ đi.
Ví dụ:
> Cô gái bước đi một cách chậm rãi, từ từ, nhẹ nhàng trên con đường vắng vẻ và yên tĩnh.
Có thể chỉ cần:
> Cô gái đi chậm trên con đường vắng.
Thậm chí:
> Cô đi chậm.
Nếu ngữ cảnh đã đủ, câu ngắn lại có thể mạnh hơn.
Vì vậy:
> trau chuốt không phải thêm chữ.
Mà là:
> đặt đúng chữ.
8. Người viết giỏi không nhất thiết nhìn thấy nhiều hơn, mà biết chọn thứ đáng nhìn
Một căn phòng có:
bàn, ghế, cửa sổ, tủ, bóng đèn, rèm cửa, nền nhà, chiếc đồng hồ...
Người viết có thể mô tả tất cả.
Nhưng không nhất thiết phải làm vậy.
Nếu nhân vật đang chờ một người đã mất, có thể chỉ cần:
> Chiếc ghế đối diện vẫn được kéo ra như mọi tối.
Thế là đủ.
Không cần mô tả:
màu ghế, kích thước ghế, chất liệu ghế, vị trí ghế.
Một chi tiết đúng có thể thay thế cả một đoạn mô tả.
Đây chính là nguyên tắc:
> chi tiết có trọng lượng.
9. Một chi tiết tốt có thể làm nhiều việc cùng lúc
Như đã nói ở phần văn nâng cao, một chi tiết có thể chứa nhiều công thức.
Ví dụ:
> Một chiếc áo mưa cũ treo sau cửa.
Nó có thể chỉ là một chiếc áo mưa.
Nhưng cũng có thể cho biết:
thời tiết
thói quen
điều kiện sống
tuổi của đồ vật
người từng sử dụng nó
một ký ức
một mối quan hệ.
Nếu cuối truyện người đọc mới biết chiếc áo mưa ấy thuộc về một người đã mất, thì chi tiết ban đầu lập tức có thêm một tầng nghĩa.
Đó là lúc:
> một vật thể trở thành văn học.
10. Giọng văn khiến cùng một công thức tạo ra những tác giả khác nhau
Hai nhà văn có thể cùng dùng:
> trẻ em + gia đình + trường học + mùa hè + chia tay.
Nhưng một người viết theo hướng:
hài hước, nghịch ngợm, trong trẻo.
Người khác viết:
buồn bã, hoài niệm, nhiều khoảng lặng.
Người thứ ba:
hiện thực, lạnh và sắc.
Cốt liệu có thể gần nhau.
Công thức có thể gần nhau.
Nhưng sản phẩm khác nhau.
Đó chính là lý do một nhà văn có thể hình thành:
> “chất riêng”.
11. Công thức là xương; giọng văn là cách cơ thể ấy chuyển động
Có thể dùng một phép ví von:
> Công thức là bộ xương.
Nó quyết định hình dạng cơ bản.
Nhưng:
giọng văn
từ ngữ
nhịp điệu
hình ảnh
chi tiết
điểm nhìn
cảm xúc
là thứ khiến bộ xương ấy trở thành một cơ thể sống.
Một truyện có cấu trúc rất tốt nhưng câu chữ khô cứng có thể khiến người đọc thấy:
> “Câu chuyện đúng, nhưng khó đọc.”
Ngược lại, một văn bản có câu chữ đẹp nhưng không có cấu trúc có thể khiến người đọc nghĩ:
> “Đẹp đấy, nhưng chẳng biết đang kể gì.”
Tác phẩm tốt cần cả hai:
> có cái để kể
và
> có cách kể đáng đọc.
12. Và đây là lý do “văn hay” không chỉ nằm ở nội dung
Có người nói:
> “Tôi có câu chuyện rất hay.”
Nhưng khi viết ra:
nhân vật làm A.
sau đó làm B.
rồi gặp C.
cuối cùng D.
Người đọc vẫn không cảm thấy gì.
Vấn đề có thể không nằm ở câu chuyện.
Vấn đề nằm ở cách xử lý.
Giống như một căn nhà đẹp.
Có thể căn nhà ấy vốn đã đẹp.
Nhưng nếu chụp nó giữa trưa, ánh sáng gắt, góc chụp xấu, không có bố cục, bức ảnh vẫn có thể chẳng đẹp.
Cùng căn nhà ấy:
hoàng hôn
mưa
trăng
sương
đom đóm
mùa đông
sẽ tạo ra những cảm giác hoàn toàn khác.
Văn chương cũng vậy.
13. Vì thế, sau khi học công thức, phải học cách “xử lý”
Đây là bước tiếp theo của người học viết.
Ban đầu:
> Tôi cần biết cách tạo truyện.
Sau đó:
> Tôi cần biết cách làm cho truyện ấy hay hơn.
Hai câu hỏi này không giống nhau.
Câu hỏi thứ nhất liên quan đến:
cấu trúc.
Câu hỏi thứ hai liên quan đến:
xử lý nghệ thuật.
Và xử lý nghệ thuật bao gồm:
chọn từ
cắt từ
đổi nhịp
đổi góc nhìn
thêm chi tiết
bỏ chi tiết
tạo khoảng trống
lặp lại hình ảnh
đặt một câu đúng chỗ
kết thúc sớm hơn hoặc muộn hơn một chút.
Đó là những thao tác rất nhỏ.
Nhưng chúng có thể thay đổi toàn bộ cảm giác của tác phẩm.
14. Người mới cần công thức; người giỏi cần khả năng tùy biến
Công thức giúp người mới không bị đứng trước trang giấy trắng.
Nhưng nếu chỉ biết công thức, văn chương sẽ trở thành:
> lắp ráp.
Do đó, sau khi học:
công thức → phải học biến đổi.
Sau biến đổi:
phải học lựa chọn.
Sau lựa chọn:
phải hình thành trực giác.
Và sau cùng:
> công thức biến thành phong cách.
Đó là quá trình từ:
“Tôi biết phải viết gì.”
đến:
“Tôi biết phải viết thế nào.”
và cuối cùng:
“Tôi biết vì sao câu này phải được viết như thế.”
Kết luận
Một bức tranh đẹp không chỉ vì người họa sĩ biết vẽ một căn nhà.
Nó đẹp vì người họa sĩ biết:
đặt căn nhà ở đâu,
ánh sáng thế nào,
màu sắc ra sao,
bỏ chi tiết gì,
nhấn mạnh chi tiết gì.
Một câu chuyện cũng vậy.
Công thức giúp dựng nên căn nhà.
Giọng văn và kỹ thuật xử lý quyết định ánh sáng chiếu vào căn nhà ấy như thế nào.
Cùng là một căn nhà:
> dưới nắng khác dưới hoàng hôn,
> dưới hoàng hôn khác dưới ánh trăng,
> dưới ánh trăng khác giữa một mùa đom đóm.
Cùng là:
> hai đứa trẻ đứng chờ tàu.
Người viết kém có thể chỉ nhìn thấy:
> hai đứa trẻ đứng chờ tàu.
Người viết giỏi có thể nhìn thấy:
> một cuộc chia tay.
Người viết giỏi hơn nữa có thể nhìn thấy:
> một tuổi thơ đang kết thúc.
Và nhà văn thực sự có khả năng xử lý có thể khiến người đọc cũng nhìn thấy điều ấy, dù tác giả không cần nói thẳng ra.
Đó là sức mạnh của giọng văn.
Không phải biến một câu chuyện thành thứ gì hoàn toàn khác.
Mà là:
> lấy cùng một câu chuyện, cùng một công thức, cùng một sự việc — rồi xử lý nó đến mức người đọc nhìn thấy nhiều hơn những gì được viết ra.
Vì vậy, học viết không thể dừng ở:
> “Tôi có một câu chuyện.”
Cũng không thể dừng ở:
> “Tôi biết công thức.”
Mà phải đi tiếp đến:
> “Tôi biết cách làm cho câu chuyện ấy đẹp.”