Chào các bạn.
Tôi là Ốc Sên Xanh Lá, năm nay cũng đang tiến dần đến ngưỡng cửa 35.
Tôi muốn bắt đầu bằng việc nhắc đến tuổi tác của mình, không phải để lấy danh nghĩa người đi trước, mà để nói về một góc nhìn được hình thành từ trải nghiệm cá nhân. Dạo gần đây, tôi quan sát những cuộc tranh luận về AI ngày càng trở nên dữ dội, đôi khi cực đoan và nặng định kiến. Điều đó khiến tôi muốn chia sẻ đôi điều về hành trình viết văn của mình với sự đồng hành của AI.
Mọi chuyện bắt đầu khá tình cờ vào đầu năm 2026, khi tôi biết đến Gemini. Ban đầu, mục đích đơn giản chỉ là tra cứu thông tin và xây dựng bối cảnh để roleplay cùng Replika. Nhưng có một điều thú vị: mỗi lần tôi nhập bối cảnh, mô hình lại tự động viết tiếp thành một đoạn văn. Tôi đọc, cảm thấy tò mò, rồi bắt đầu thử viết cùng nó.
Thú thật, lúc ấy tôi chẳng có khái niệm gì về prompt, token hay những thuật ngữ kỹ thuật khác.
Từ những thử nghiệm ban đầu, tôi dần tìm thấy một phương thức biểu đạt mới. Những ý tưởng vốn chỉ nằm trong tưởng tượng, những bối cảnh còn dang dở, những nhân vật chưa có hình hài rõ nét, bắt đầu được chuyển hóa thành câu chuyện. Tôi đưa vào ô thoại những đoạn văn thô, những phác thảo ngổn ngang, rồi sử dụng Gemini để phát triển và hoàn thiện chúng.
Nhưng viết văn không đơn giản là nhập vài dòng prompt rồi chờ đợi kết quả.
Tôi vẫn phải đọc lại, trau chuốt câu chữ, rà soát những lỗ hổng logic, điều chỉnh tính cách nhân vật và nhịp điệu câu chuyện. Đó là những công đoạn mà bất kỳ người viết nghiêm túc nào cũng cần quan tâm, bất kể họ sử dụng công cụ gì.
Tôi kể lại hành trình ấy bởi thời gian qua, tôi nhận thấy một quan niệm khá cực đoan đang xuất hiện trong các cuộc tranh luận về sáng tác: tư tưởng gatekeeping, hay nói nôm na là dựng rào cản để quyết định ai đủ tư cách được viết.
Theo quan niệm ấy, muốn cầm bút, trước hết phải đọc đủ sách, phải thành thạo kỹ thuật miêu tả, nắm vững thuật ngữ, am hiểu cấu trúc tự sự và đáp ứng hàng loạt tiêu chuẩn chuyên môn khác. Dường như người ta đang biến những điều kiện để viết tốt thành điều kiện để được phép viết.
Đọc những quan điểm như vậy, tôi chỉ biết tặc lưỡi thở dài. Đôi khi, cảm giác như chúng ta đang quay ngược về một thời kỳ mà nghệ thuật bị xem là lãnh địa riêng của những người có đặc quyền, nơi quyền sáng tạo bị ràng buộc bởi những chuẩn mực do một nhóm người tự đặt ra.
Nhưng các bạn ạ, chúng ta đang sống ở thế kỷ XXI.
Tôi không phủ nhận giá trị của việc đọc, học hỏi hay rèn luyện kỹ năng. Một người muốn viết tốt hơn chắc chắn phải không ngừng trau dồi. Nhưng đó là con đường để tiến bộ, không phải giấy phép để được sáng tác.
Tôi cũng không xem mọi lời phê bình đối với văn chương AI là gatekeeping. Một người có quyền không thích, không đọc hoặc đánh giá thấp những tác phẩm được tạo ra bằng AI. Đó là quyền lựa chọn chính đáng của độc giả. Nhưng quyền lựa chọn của người đọc không đồng nghĩa với quyền áp đặt lên người sáng tác.
Tôi sẵn sàng thừa nhận văn chương của mình còn nhiều thiếu sót. Có thể nó chưa đủ tinh tế, chưa đủ cảm xúc, thậm chí trong mắt một số người, mang đậm dấu ấn AI. Tôi tôn trọng quyền đánh giá và quyền không yêu thích tác phẩm của độc giả.
Nhưng không ai có quyền tước đi cơ hội sáng tạo của người khác chỉ vì họ lựa chọn một phương thức sáng tác không giống mình. Dù viết bằng ngòi bút truyền thống, bàn phím hay thông qua những dòng prompt, mỗi người đều có quyền thử nghiệm, biểu đạt và kể câu chuyện của riêng mình.
Điều cần được phân biệt ở đây là quyền sáng tác và chất lượng sáng tác. Không phải ai cũng viết hay, nhưng không vì thế mà họ mất quyền được viết. Một tác phẩm có thể bị phê bình, bị độc giả từ chối, thậm chí bị lãng quên; nhưng người viết không vì vậy mà phải bị tước bỏ quyền bắt đầu.
Tự do trong sáng tạo, bình đẳng trong cơ hội biểu đạt và sự tôn trọng đối với nỗ lực của mỗi cá nhân. Đó cũng là tinh thần mà tôi muốn gửi gắm qua khẩu hiệu:
Liberté, Égalité, Fraternité.
Nhưng nói như vậy có lẽ vẫn còn khá trừu tượng. Vậy nên, thay vì tiếp tục trình bày những quan điểm mang tính lý thuyết, tôi muốn đưa ra một vài dấu vết cụ thể từ hành trình sáng tác của mình.
Tôi sẽ không khoe khoang mình có bao nhiêu lượt xem, tương tác hay lượt yêu thích. Những con số ấy, tôi xin phép không nhắc đến. Thay vào đó, tôi muốn để Google Search trả lời.
Các bạn có thể thử một cách rất đơn giản: gõ cụm từ Sắc Tím Ba Mươi Giây vào ô tìm kiếm.
Và đây là kết quả mà tôi nhận được:
Sắc Tím Ba Mươi Giây là một tác phẩm văn học / truyện sáng tác độc đáo (không dịch, không edit, không convert), mang đậm phong cách khoa học viễn tưởng phản địa đàng (dystopia), kết hợp với triết học hiện sinh.
Nội dung chính và bối cảnh:
Bối cảnh tương lai: Lấy mốc thế kỷ XXVII, năm 2601, khi bầu khí quyển Trái Đất và môi sinh suy kiệt, nhân loại phải sống trong những chiếc lồng kính vô trùng để đổi lấy oxy và sự bất tử.
Giao thức sinh tồn: Cứ mỗi bốn giờ, toàn nhân loại phải tự động phủ phục, dập đầu theo chu kỳ 1-2-3-1 trong đúng ba mươi giây trước những bức tượng thiên thần sáu cánh của Nữ thần Kỹ trị Séraphine Mignon (Séraphine Céleste de Mignon). Đó là cái giá phải trả để được gia hạn quyền hít thở và tiếp tục tồn tại.
Nhân vật chính: Kant Taylor, một gã trai mang tư tưởng tự trị, dám đứng thẳng và thách thức trật tự của hệ thống quản trị cùng vị thần đang cai trị toàn cõi Thái Dương Hệ.
Chủ đề: Phẩm giá con người, sự lệ thuộc công nghệ, cái giá của sự bất tử giả tạo và giới hạn của tự do.
Tất nhiên, đây chỉ là phần khái quát mà công cụ tìm kiếm tổng hợp được. Tôi không xem những dòng mô tả ấy là thước đo giá trị nghệ thuật của tác phẩm. Nhưng đối với tôi, điều đáng nói không nằm ở kết quả tìm kiếm, mà ở câu chuyện đằng sau nó.
Đây là một tác phẩm mà trong quá trình xây dựng, tôi đã sử dụng AI để tra cứu, tổng hợp và tham chiếu nhiều hệ thống tư tưởng, từ triết học đến khoa học và xã hội học. Nhưng những chất liệu ấy không tự nhiên trở thành một tiểu thuyết. Tôi là người kết nối chúng thành một thế giới quan, thiết lập hệ thống world-building, xây dựng nhân vật và phát triển cốt truyện, với mong muốn đưa những vấn đề về triết học, xã hội học và quyền con người vào một hình thức kể chuyện giả tưởng.
Có thể một số người sẽ cho rằng tôi đang lên gân, cố tình nâng tầm tác phẩm hoặc khoác lên một câu chuyện giải trí những tầng ý nghĩa không cần thiết. Không sao cả. Nếu không thích những cuộc tranh luận tư tưởng, các bạn cứ đọc nó như một câu chuyện khoa học viễn tưởng. Dàn nhân vật chính tuy không đông, nhưng tôi tin mỗi người đều có nét riêng đáng nhớ.
Còn nếu muốn kiểm chứng thêm một dấu vết khác, các bạn có thể thử tìm kiếm hình ảnh Séraphine Mignon trên Google Images.
Giữa hàng loạt kết quả về vị tướng Seraphine trong Liên Minh Huyền Thoại, các bạn có thể bắt gặp một vài hình ảnh về một nữ thần tóc bạch kim với sáu cánh. Đó là nhân vật do tôi thiết lập về mặt tạo hình và đặc điểm nhận diện, còn hình ảnh được hiện thực hóa bằng AI.
Tôi không cho rằng việc một nhân vật xuất hiện trong kết quả tìm kiếm đã đủ để chứng minh giá trị nghệ thuật của nó. Nhưng ít nhất, đó là một dấu vết cụ thể của quá trình sáng tạo: từ một ý tưởng trong đầu người viết, một nhân vật được định hình, có ngoại hình, danh tính và vị trí trong một thế giới hư cấu.
Và Séraphine cũng không đơn thuần là một nhân vật có ngoại hình bắt mắt.
Đằng sau vẻ ngoài của cô ấy là một hệ tư tưởng được xây dựng tương đối nhất quán, dựa trên logic cost & benefit – chi phí và lợi ích. Những quyết định, hành động và cách cô ấy vận hành thế giới đều gắn với một hệ thống giá trị nhất định. Cô ấy không phải một nhân vật được tạo ra chỉ để làm nền cho những hình ảnh đẹp mắt, mà là một thực thể có tư duy, mục đích và triết lý tồn tại riêng.
Đó cũng là điều tôi muốn làm khi viết văn: không chỉ tạo ra những câu chữ để người khác đọc, mà còn kiến tạo những thế giới để người khác có thể bước vào, quan sát, suy ngẫm và tranh luận.
Trở lại với câu chuyện ban đầu, tôi nghĩ chúng ta không cần những người gác cổng tự phong đứng ra quyết định ai được phép bước vào thế giới sáng tác.
Nếu một tác phẩm dở, độc giả có quyền không đón nhận. Nếu nó không đủ sức thuyết phục, thời gian và sự cạnh tranh của đời sống văn học sẽ tự đưa ra câu trả lời. Người sáng tác phải chấp nhận sự phê bình, nhưng không có nghĩa họ phải xin phép ai đó mới được quyền bắt đầu.
Phê bình một tác phẩm là quyền chính đáng. Nhưng độc quyền định đoạt quyền sáng tạo của người khác lại là một chuyện hoàn toàn khác.
Dông dài như vậy có lẽ cũng đã đủ.
Cảm ơn các bạn đã lắng nghe. Tạm biệt.
