Mục tiêu bài học:
· Hiểu được tầm quan trọng của khâu sửa chữa trong quá trình viết.
· Nắm được quy trình sửa chữa từ lớn đến nhỏ.
· Biết cách tự đọc bản thảo bằng con mắt phản biện.
· Tránh được những lỗi thường gặp và biết khi nào nên dừng sửa.
1. Viết là sửa
Có một câu nói trong giới viết lách mà tôi muốn bạn khắc ghi: "Không có bản thảo nào hay, chỉ có bản thảo được sửa đến lần thứ mười." Người mới viết thường nghĩ rằng nhà văn chuyên nghiệp viết ra câu nào là câu đó đã hoàn hảo. Sự thật hoàn toàn ngược lại. Họ viết ra những bản thảo thô nháp, lộn xộn, đầy lỗi, và rồi họ dành phần lớn thời gian để sửa chữa, cắt gọt, trau chuốt.
Ernest Hemingway từng nói ông viết lại phần kết của "Giã từ vũ khí" ba mươi chín lần mới ưng ý. Ba mươi chín lần cho chỉ riêng phần kết. Vậy nên nếu bạn thấy bản thảo của mình tệ hại sau khi viết xong, xin đừng nản lòng. Đó là dấu hiệu hoàn toàn bình thường. Bản thảo đầu tiên chỉ là đất sét thô. Sửa chữa mới là lúc bạn nặn ra hình hài thực sự.
Nhiều tác giả mới mắc một sai lầm nghiêm trọng: viết xong là đăng ngay. Họ hào hứng, họ muốn chia sẻ, họ muốn thấy phản hồi. Nhưng bản thảo chưa sửa giống như món ăn chưa nêm nếm. Độc giả sẽ nếm phải vị nhạt nhẽo và không bao giờ quay lại. Hãy kiên nhẫn. Hãy để bản thảo nghỉ ngơi, rồi quay lại với đôi mắt tươi mới.
2. Quy trình sửa ba lớp
Sửa chữa không phải là đọc lướt qua và sửa vài lỗi chính tả. Đó là một quy trình có hệ thống, đi từ những vấn đề lớn nhất đến những chi tiết nhỏ nhất. Hãy hình dung bạn đang sửa một ngôi nhà. Bạn không bắt đầu bằng việc sơn lại tường nếu móng nhà đang bị nứt.
Lớp 1: Cấu trúc tổng thể. Đây là lần sửa đầu tiên và quan trọng nhất. Bạn đọc lại toàn bộ bản thảo và tự hỏi những câu hỏi lớn. Cốt truyện có mạch lạc không, có chỗ nào bị đứt gãy hoặc lan man không. Nhân vật chính có thay đổi qua từng chương không, hay họ vẫn y nguyên như lúc mở đầu. Cao trào có thực sự căng thẳng không, hay chỉ là một cuộc nói chuyện bình thường. Kết thúc có thỏa mãn không, hay để lại cảm giác hụt hẫng. Những đường dây phụ có được giải quyết không.
Ở lớp này, đừng sửa câu chữ. Đừng quan tâm đến lỗi chính tả. Chỉ nhìn vào bức tranh lớn. Nếu phát hiện chương 3 không cần thiết, hãy xóa nó. Nếu nhân vật phụ xuất hiện rồi biến mất không lý do, hãy cho họ một vai trò hoặc cắt bỏ. Nếu kết thúc quá yếu, hãy viết lại từ đầu.
Lớp 2: Cảnh và nhịp độ. Sau khi hài lòng với cấu trúc tổng thể, bạn đi sâu vào từng cảnh. Mỗi cảnh có mục đích rõ ràng không, nó đẩy câu chuyện tiến lên hay bộc lộ thêm về nhân vật không. Nhịp độ giữa các cảnh có hợp lý không, có chỗ nào quá nhanh khiến độc giả hụt hơi, có chỗ nào quá chậm khiến họ buồn ngủ. Lời thoại trong mỗi cảnh có tự nhiên không, có bộc lộ tính cách không, có đẩy tình huống đi tiếp không. Đoạn mô tả có quá dài không, có làm đứt mạch cảm xúc không.
Ở lớp này, bạn có thể phải thêm cảnh mới, cắt cảnh thừa, dồn hai cảnh thành một, hoặc viết lại toàn bộ một đoạn đối thoại. Đây là công việc nặng nhọc nhất nhưng cũng là lúc bản thảo thực sự biến đổi.
Lớp 3: Câu chữ và chi tiết nhỏ. Đây là lớp cuối cùng, khi bạn mài giũa từng câu văn. Bạn kiểm tra lỗi chính tả, lỗi ngữ pháp, dấu câu. Bạn đọc to từng câu để kiểm tra nhịp điệu. Câu có bị dài quá không, có bị lặp từ không, có từ nào thừa không. Bạn kiểm tra tính nhất quán: nhân vật có mắt nâu ở chương 1 nhưng sang chương 5 lại thành mắt đen không, tên địa danh có bị viết sai giữa các chương không.
Lớp này đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn. Đừng làm vội. Hãy đọc chậm, đọc kỹ, và nếu có thể, hãy nhờ một người khác đọc giúp. Một đôi mắt mới sẽ nhìn ra những lỗi mà bạn đã đọc đi đọc lại hàng chục lần mà vẫn không thấy.
3. Khoảng nghỉ giữa viết và sửa
Đừng sửa ngay sau khi viết xong. Bộ não bạn lúc đó vẫn còn đắm chìm trong câu chuyện, và bạn sẽ đọc những gì bạn nghĩ mình đã viết, chứ không phải những gì thực sự có trên trang giấy. Hãy để bản thảo nghỉ ít nhất ba ngày, lý tưởng nhất là một đến hai tuần. Khoảng nghỉ này giúp bạn quên đi những chi tiết nhỏ và quay lại với đôi mắt của một độc giả, không phải của tác giả.
Trong thời gian chờ đợi, hãy đọc sách, xem phim, đi dạo, hoặc bắt đầu ấp ủ ý tưởng cho câu chuyện tiếp theo. Đừng động vào bản thảo. Khi bạn mở nó ra sau một tuần, bạn sẽ ngạc nhiên vì những thứ bạn nhìn thấy mà trước đó bạn đã bỏ lỡ.
4. Những lỗi thường gặp khi sửa
Có một số lỗi mà hầu như người mới viết nào cũng mắc phải. Hãy kiểm tra bản thảo của bạn xem có lỗi nào trong số này không.
Lỗi kể thay vì cho thấy. Bạn viết "Cô ấy rất buồn" thay vì cho thấy cô ấy ngồi im bên cửa sổ, mắt nhìn ra mưa, tay mân mê bức ảnh cũ. Mỗi khi bạn nói với độc giả một điều gì đó, hãy tự hỏi: mình có thể cho họ thấy điều đó qua hành động, lời thoại, hoặc chi tiết cụ thể không.
Lỗi lặp từ và lặp ý. Cùng một từ xuất hiện ba lần trong một đoạn ngắn. Cùng một ý được diễn đạt hai lần bằng hai cách khác nhau. Đọc to sẽ giúp bạn phát hiện ra những lỗi này nhanh hơn.
Lỗi thoại thiếu hành động. Hai nhân vật nói chuyện với nhau trong chân không, không có cử chỉ, không có bối cảnh xung quanh. Hãy thêm vào những hành động nhỏ, những chi tiết về không gian, để cảnh đối thoại có chiều sâu.
Lỗi mô tả lan man. Một đoạn mô tả dài nửa trang về căn phòng mà không liên quan gì đến cốt truyện hay tâm trạng nhân vật. Mỗi chi tiết mô tả đều phải có lý do tồn tại.
5. Biết khi nào nên dừng
Sửa chữa là vô tận. Bạn có thể sửa mãi mãi, mỗi lần đọc lại lại thấy có chỗ cần chỉnh. Nhưng đến một lúc nào đó, bạn phải buông tay và để câu chuyện ra ngoài thế giới. Không có tác phẩm nào là hoàn hảo. Ngay cả những cuốn sách đoạt giải thưởng lớn cũng có những chỗ mà tác giả ước giá như mình viết khác đi.
Dấu hiệu để bạn biết đã đến lúc dừng sửa: khi bạn chỉ còn đổi đi đổi lại vài từ, khi những lần sửa không còn cải thiện đáng kể chất lượng nữa, khi bạn cảm thấy mình đang đi vòng tròn. Lúc đó, hãy hít một hơi thật sâu, gõ dấu chấm cuối cùng, và ấn nút đăng tải.
6. Bài tập thực hành
Hãy dành bốn mươi phút cho bài tập này. Bạn sẽ cần một đoạn văn đã viết trước đó, có thể là bài tập từ các chương trước hoặc một đoạn trong bản thảo của bạn.
Bước 1: Chọn một đoạn văn dài khoảng một trang. Đọc lại nó một lần, không sửa gì cả. Chỉ đọc và cảm nhận.
Bước 2: Áp dụng lớp 1 và lớp 2. Hỏi những câu hỏi lớn: đoạn này có mục đích không, nhịp độ có hợp lý không, có cần cắt hoặc thêm gì không. Sửa những vấn đề lớn trước.
Bước 3: Áp dụng lớp 3. Đọc to từng câu. Sửa lỗi chính tả, lỗi ngữ pháp, lỗi lặp từ. Cắt những từ thừa. Đảm bảo mỗi câu đều trơn tru khi đọc lên.
Bước 4: So sánh đoạn văn trước và sau khi sửa. Bạn thấy sự khác biệt không? Đoạn nào đọc tốt hơn? Ghi chú lại những lỗi bạn thường mắc để lần sau tránh.
Bước 5: Đưa đoạn đã sửa cho một người bạn đọc. Hỏi họ xem có chỗ nào còn gượng hoặc khó hiểu không. Sửa lần cuối dựa trên góp ý.
7. Tổng kết
Viết xong bản thảo đầu tiên mới chỉ là một nửa chặng đường. Nửa còn lại là sửa chữa, là mài giũa, là biến đá thô thành ngọc. Đừng sợ việc sửa chữa. Nó không phải là dấu hiệu của sự yếu kém. Nó là dấu hiệu của sự chuyên nghiệp và tôn trọng độc giả.
Hẹn gặp bạn ở chương 9.