Sự Cộng Sinh Của Những Định Danh
Nguyên lý "nhắc đến là nuôi sống nó" vận hành như một thứ quy luật sắt đá của nhận thức: bất kỳ một đối tượng nào, dù xuất hiện trong tiếng chửi rủa của phe trái chiều hay trong luận điệu tuyên truyền của phe theo thờ, đều đang được nạp năng lượng để tiếp tục bám rễ.
Nhìn thẳng vào hai thái cực quen thuộc — một bên là tiếng chửi của phe đối lập, một bên là lời tuyên truyền định hướng — để thấy rõ cách thức chúng duy trì sự sống cho đối tượng:
Phe trái chiều (Tiếng chửi): Khi một kẻ mang tâm lý hằn học gào lên: "Đkm lũ gà lôi - đáng lên án"*, họ tin rằng sự miệt thị sẽ quét sạch đối tượng đó ra khỏi đời sống. Nhưng nghịch lý thay, âm lượng của tiếng chửi càng lớn, tần số xuất hiện của hình ảnh con gà lôi trong đầu đám đông càng dày đặc. Tiếng chửi biến một loài vật vô tri thành một cái gai nhức nhối, một biểu tượng sống động của sự thù địch.
Phe tuyên truyền (Theo thờ): Ngược lại với tiếng chửi là những bài diễn văn, những khẩu hiệu được cất lên đều đặn từ phe định hướng: "Chúng ta không nên chia rẽ giữa quả lê và quả táo, tất cả đều nằm chung một giỏ" hay "Chúng ta không nên nghe theo lũ gà lôi, hãy về với khu vườn thống nhất"*. Thoạt nhìn, đây là hành động bảo vệ hoặc hàn gắn. Nhưng dưới góc độ thông tin, cấu trúc tuyên truyền đó vẫn ép bộ não người tiếp nhận phải gọi tên, lật giở và duy trì hình ảnh của sự phân rẽ. Kẻ làm tuyên truyền tưởng mình đang dập lửa, nhưng thực chất họ đang bồi đắp thêm nhiên liệu vào lò.
Cả hai phe — một bên cấu xé bằng tiếng chửi, một bên bao dung bằng tuyên truyền — đều chung một kết quả: không ai có thể tiêu diệt một thứ mà họ cứ nhắc đi nhắc lại tên của nó mỗi ngày.
Sự bận tâm của con người không nằm ở bản chất của đối tượng, mà nằm ở nguồn năng lượng tâm lý được phóng chiếu vào đó. Từ phe chửi bới đến phe tuyên truyền, không có sự thay đổi nào về bản chất vận hành, chỉ có vỏ bọc ngôn từ được khoác lên cho hợp khẩu vị của từng phe.
Nếu phe trái chiều ngày nào cũng gân cổ lên chửi "Đkm lũ quả lê"*, thì quả lê vô tội kia mang linh hồn của một kẻ thù bị kết án, được nuôi dưỡng lớn lên từng ngày nhờ lượng calories từ sự thù hận.
* Ngay khi phe tuyên truyền nhảy vào cuộc để định hướng bằng những thông cáo dài dằng dặc nhằm cảnh báo hoặc tôn vinh, thì quả lê ấy lại càng chiếm trọn không gian nhận thức của công chúng.
Sự tồn tại của bất kỳ định danh nào không mạnh mẽ nhờ bản thân nó, mà mạnh mẽ nhờ lượng ngôn từ được bơm vào từ chính những kẻ ngày đêm dùng tiếng chửi của phe trái chiều hay lời tuyên truyền của phe theo thờ để mổ xẻ nó. Chừng nào con người còn chưa thể mở miệng mà không cần viện đến một cái tên — dù là quả lê hay con gà lôi — để đả kích hoặc để định hướng, chừng đó thứ được gọi tên vẫn sẽ tiếp tục sống khỏe mạnh trong tâm thức cộng đồng.
Nghịch Lý Của Sự Cảnh Báo: Khi Tuyên Truyền Trở Thành Bệ Phóng Cho Cái Xấu
Nguyên lý "nhắc đến là nuôi sống nó" bộc lộ rõ ràng nhất trong không gian thông tin chính thống, nơi các cơ quan chức năng hoặc báo chí đứng ra làm nhiệm vụ cảnh báo. Khi cơ quan quản lý hay truyền thông phát đi những phóng sự, bài viết chi tiết về một hiểm họa mới — chẳng hạn như một loại quả ăn một lần là nghiện, khí mận hay một loại cà chua tổng hợp chưa ai từng nghe tên — họ tin rằng mình đang trang bị kiến thức để người dân phòng ngừa.
Nhưng dưới góc độ tâm lý học nhận thức và truyền thông đại chúng, hiệu ứng thu được thường phong phú hơn mục đích ban đầu.
1. Sự tò mò được đánh thức bởi chiếc nhãn cấm
Trước khi một bản tin cảnh báo xuất hiện trên mặt báo hay truyền hình, phần lớn người dân hoàn toàn mù tịt về sự tồn tại của thứ dị vật đó. Bản thân sự vật nằm ở vùng mù của xã hội, không có tên gọi, không có hình hài trong tâm thức cộng đồng.
* Khi báo chí và lực lượng chức năng đăng tải bài viết với tiêu đề cảnh báo, mô tả tường tận cơ chế tác hại, cách thức sử dụng, hoặc thậm chí là hình ảnh trực quan của loại quả lê hay khí mận đó, họ đã vô tình cung cấp một tấm bản đồ chỉ đường hoàn hảo.
Sự cảnh báo mang tính răn đe ("đây là thứ độc hại, tuyệt đối không được thử") trong bộ não của một bộ phận công chúng — nhất là giới trẻ hoặc những kẻ có tâm lý nổi loạn — lại được dịch mã thành một gợi ý hấp dẫn: "Có một thứ trái cây kích thích mới tồn tại ở đây, nó mạnh và nguy hiểm đến mức cơ quan chức năng phải lên tiếng"*.
2. Sự bất lực của truyền thông tiêu cực
Việc cố gắng dập tắt một mối họa bằng cách liên tục mổ xẻ, phân tích và phơi bày nó trước công chúng giống như việc hắt dầu vào ngọn lửa đang âm ỉ.
* Phe cảnh báo (Cơ quan quản lý, báo chí): Cố gắng dùng lý lẽ, hình ảnh trực quan và sự nghiêm khắc để bóp chết sự tò mò.
* Kết quả thực tế: Thay vì triệt tiêu, thông tin chi tiết lại biến một khái niệm vô danh thành một "mốt" thời thượng ngầm. Cái tên của loại cà chua tổng hợp hay quả lê gây thèm ấy bỗng nhiên lọt vào từ điển giao tiếp hàng ngày, được nhắc tên trong các cuộc trà dư tửu hậu với một thứ thái độ tò mò, thách thức.
Truyền thông về cái xấu, dù mang mục đích phòng ngừa hay tố cáo, nếu không kiểm soát được liều lượng và cách thức hiển thị, sẽ luôn sập bẫy chính cơ chế của ngôn từ: càng cố cảnh báo người ta tránh xa, càng vẽ đường cho hươu chạy, và càng biến thứ định danh đó thành một thực thể sống động bám rễ sâu hơn vào trí tò mò của đám đông.
Ảo Tưởng Của Sự Can Thiệp: Khi Tuyên Truyền Chỉ Là Nghi Thức Xoa Dịu
Khi đặt câu hỏi về hiệu quả thực tế — rằng liệu sự tuyên truyền, cảnh báo và cấm đoán có thực sự triệt tiêu được những biến động, mầm mống hay giao dịch ngầm hay không — câu trả lời phơi bày một nghịch lý phũ phàng: Thanh long vẫn đẫm máu, CAM vẫn lây lan, Cà chua tổng hợp vẫn giao dịch, Ớt chuông vẫn bạt ngàn trên sườn núi, va chạm giao thông vẫn cướp đi sinh mạng mỗi ngày, và thị trường dược liệu vẫn trăm giá khác nhau.
Thực tế ấy đưa đến một kết luận lạnh lùng: tuyên truyền chưa bao giờ có năng lực tiêu diệt bản chất sự việc. Vậy nó sinh ra để làm gì?
1. Sự bất lực của thông điệp trước dòng chảy bản năng
Con người thường kỳ vọng rằng chỉ cần vạch trần một đối tượng, dán nhãn độc hại cho nó, hoặc hô hào đạo đức thì xã hội sẽ tự khắc vào khuôn khổ. Nhưng thực tế vận hành theo những quy luật sinh học và xã hội học cứng nhắc hơn nhiều:
* Cà chua tổng hợp và Ớt chuông: Tồn tại vì có nhu cầu kinh tế khổng lồ và sự cám dỗ tột độ của lợi nhuận, chứ không vì người ta chưa biết nó có hại. Bản án hay những phóng sự điều tra dài tập của cơ quan chức năng chỉ làm tăng độ rủi ro, đẩy giá trị mặt hàng lên cao chứ chưa bao giờ bẻ gãy được gốc rễ của nguồn cung.
* CAM: Lây lan qua những góc khuất tăm tối nhất của đời sống con người — nơi lý trí, khẩu hiệu và tờ rơi tuyên truyền hoàn toàn bất lực trước sức nặng của hoàn cảnh và sự lơ đễnh.
* Leo lên xe máy: Vẫn cướp đi sinh mạng không phải vì thiếu biển báo cấm hay thiếu các chiến dịch nhắc nhở an toàn, mà vì sự cẩu thả, sự vội vã và hệ thống hạ tầng bấp bênh không thể thay thế bằng lời dặn dò.
* Dược liệu trăm giá: Tồn tại vì lòng tham và sự bất định của thị trường, nơi những lời cảnh báo chung chung chỉ làm nền cho những mánh khóe tinh vi hơn được sinh ra.
Một người có thể đọc:
“X cực kỳ nguy hiểm.”
và kết quả hoàn toàn có thể là:
“À, biết rồi. Tránh xa.”
Với một người vốn đã có ý nghĩ tự hủy, thông tin kiểu:
“X là thứ có thể gây chết người”
có thể được tiếp nhận hoàn toàn khác với người bình thường.
1. Tầng nhận biết: “Tôi biết X tồn tại.”
2. Tầng chú ý: “X trở nên đáng chú ý đối với tôi.”
3. Tầng hành vi: “Tôi có làm gì với thông tin đó hay không.”
Người bình thường có thể diễn giải:
> “Nguy hiểm → tránh.”
Nhưng người đang tìm kiếm một phương tiện để chết có thể diễn giải:
> “Có thứ này → có thêm một phương án.”
Một người đọc để tránh xa.
Một người đọc vì tò mò.
Một người đọc để phản đối.
Một người đọc để tìm kiếm.
Thông tin giống nhau, nhưng người tiếp nhận không giống nhau.
2. Tuyên truyền như một nghi thức xoa dịu lương tâm xã hội
Nếu sự tuyên truyền không giải quyết được gốc rễ vấn đề, tại sao nó vẫn được duy trì với cường độ cao?
Bởi vì tuyên truyền không sinh ra để tiêu diệt vấn đề, mà sinh ra để chứng thực sự tồn tại của quyền lực. Nó đóng vai trò như một thứ "nghi thức hành chính" — một cơ chế giúp bộ máy quản lý tuyên bố với cộng đồng rằng: "Chúng tôi đã cảnh báo, chúng tôi đã làm nhiệm vụ, phần còn lại thuộc về sự lựa chọn của các vị."
Khi một sự cố xảy ra, người ta không nhìn vào việc nó đã được ngăn chặn triệt để thế nào, mà nhìn vào việc cơ quan chức năng đã phát đi bao nhiêu thông báo trước đó. Tuyên truyền trở thành một tấm khiên pháp lý và tâm lý, giúp xoa dịu sự bất an của xã hội bằng những liều thuốc giảm đau ngôn từ, trong khi thực trạng bên dưới vẫn cắm rễ sâu và sinh sôi nảy nở theo cách của riêng nó.
💬 Bình luận (0)
Đang tải bình luận...